Ons land liep vorig jaar 700 miljoen euro mis door belastingvoordelen aan luchtvaart

De luchtvaartsector wordt stevig indirect gesubsidieerd. En dat op heel wat verschillende manieren. Zo kan de sector genieten van voordelige btw-tarieven op tickets en brandstoftaksen en krijgt hij veel uitstootrechten cadeau. Het is onder meer dankzij die voordelen dat vliegtuigtickets de voorbije jaren erg goedkoop zijn geworden.

Nochtans is dat voor het klimaat geen goed nieuws. Het vliegtuig is een van de minst klimaatvriendelijke voertuigen met de hoogste uitstoot per reiziger. Bovendien slaagt de luchtvaart, anders dan bijvoorbeeld de auto-industrie, er amper in die uitstoot naar beneden te krijgen. En de sector wil de volgende jaren nog verder blijven groeien, in Europa bijvoorbeeld met de helft tot driekwart tegen 2050.

De milieukoepel Transport & Environment (T&E) stelt zich vragen bij die situatie. In een nieuwe studie becijferde hij de zogenaamde belastingkloof waar de luchtvaart van geniet. Met andere woorden: het verschil tussen het bedrag dat de sector aan belastingen zou moeten betalen en het bedrag dat het effectief bijdraagt.

Voor heel Europa liep de factuur in 2022 op tot 34,2 miljard euro. Voor ons land gaat het om 700 miljoen euro. Slechts vijf Europese landen liepen in verhouding nog meer geld mis dan België. Brussels Airlines "verdiende" er dan weer 300 miljoen euro aan.

Hoe T&E tot die bedragen gekomen is? Door te berekenen hoeveel extra inkomsten het de Europese landen zou opleveren als drie grote voordeelposten afgeschaft zouden worden: het btw-tarief op vliegtuigreizen, de belastingen op kerosine en de gratis uitstootrechten. De btw voor alle vluchten zou dan worden opgetrokken tot 20 procent, brandstof zou belast worden aan 0,38 euro per liter en de sector zou al zijn uitstoot daadwerkelijk moeten betalen.

Het analyseerde daarvoor de regelingen in 27 landen van de Europese Unie, Groot-Brittannië, Noorwegen, Zwitserland en IJsland.

Ons land is een eerder gulle sponsor van de sector in vergelijking met andere Europese landen. België is dan wel sinds kort een van de tien Europese landen met een vliegtuigtaks, maar het is wel een van de laagsten. Het btw-tarief van 6 procent is ook erg laag in vergelijking met de buurlanden, maar die geldt enkel voor binnenlandse vluchten en wordt in de praktijk dus amper toegepast.

Al het geld dat nu naar die indirecte subsidies gaat, zou beter gebruikt kunnen worden, vindt T&E, bijvoorbeeld door het in te zetten voor klimaatvriendelijkere transportmiddelen zoals de trein. Bovendien zou de hogere factuur luchtvaartmaatschappijen ertoe aanzetten om meer te investeren in duurzaamheid.

In een scenario met minder subsidies voor de luchtvaart, zou er ook gewoon veel minder gevlogen worden. De vraag zou dan met een derde dalen.

Op die manier had een kwart van de broeikasgassen die de luchtvaart vorig jaar uitstootte, vermeden kunnen worden. Ter vergelijking: dat is even goed voor het klimaat als het hele Duitse wagenpark één jaar van de weg halen.

Die extra kosten zouden wel een vervelende keerzijde hebben voor de reiziger, erkent T&E. Want de luchtvaartmaatschappijen zouden die doorrekenen in hun ticketprijzen.

Het is net dankzij de verschillende vrijstellingen en voordelen dat luchtvaartmaatschappijen hun tickets zo goedkoop kunnen maken. Eerder al deed T&E de oefening voor een vliegreis Schiphol-Toulouse: daarin is het aandeel dat de overheid indirect bijlegt zelfs groter dan de ticketprijs van 81 euro die de reiziger betaalt.

Hoeveel zou het ons in België dan kosten als alle voordeelposten afgeschaft of gelijkgetrokken zouden worden? Vluchten binnen Europa zouden gemiddeld 46 euro duurder worden, en vluchten uit Europa 215 euro duurder.

Toch hoeft dat niet per se de gemiddelde reiziger te treffen, denkt T&E. Volgens eigen berekeningen veroorzaakt slechts 1 procent van alle vliegtuigreizigers de helft van alle wereldwijde uitstoot. Het zou dus enkel om de absolute veelvliegers gaan.

"We zien dat het vooral de hoogste inkomens zijn die veel of lange vliegreizen kunnen maken. Het is niet meer dan normaal dat zij instaan voor de impact van hun vlieggewoontes", zegt Naomi Cambien, beleidsmedewerker bij Bond Beter Leefmilieu. Ze ziet ook heil in een zogenaamde frequent flyers tax, een taks die oploopt naarmate reizigers vaker vliegen. "Op die manier neem je de jaarlijkse vakantie van de hardwerkende Vlaming niet af. Maar als je elke week naar Spanje vliegt, zou je veel meer betalen."

Transporteconoom Wouter Dewulf (Universiteit Antwerpen) is niet helemaal overtuigd. Hij noemt de studie "een nieuwjaarsbrief": op zich goed opgesteld en vol goede wil, maar met onhaalbare voorstellen.

"Transport & Environment zegt dat die voorstellen Europees geregeld moeten worden. Maar dan denk ik: nice try, dat krijg je niet rond. Op internationaal niveau kan je heel weinig doen, en zelfs op Europees niveau zit de luchtvaart in een strak jasje van bindende akkoorden waar je niet gemakkelijk onderuit kan."

"Neem nu de uitstootrechten voor alle uit Europa vertrekkende vluchten: dan zou ook bijvoorbeeld Qatar Airways of American Airlines moeten betalen, dat krijg je niet rond. Voor accijnzen op kerosine zullen Ierland, Malta en Hongarije dan weer dwarsliggen. En btw heffen op alle vliegtuigtickets (nu geldt die enkel voor binnenlandse vluchten, red.)? Ook bij internationale treinreizen wordt die slechts geheven voor het deel van het traject tot aan de grens."

Volgens Dewulf wachten we beter de initiatieven af die de sector nu al genomen heeft. Zo is er CORSIA, het uitstootreductieprogramma dat alle luchtvaartlanden wereldwijd hebben ondertekend, "zelfs Rusland en China", en dat in 2027 bindend wordt. En Europa bouwt nu al de gratis uitstootrechten voor de luchtvaart af in het kader van de uitbreiding van het emissiehandelsysteem ETS.

Airlines For Europe, de vereniging van Europese luchtvaartmaatschappijen, noemt de bewering dat overheden inkomsten mislopen "misleidend". "Luchtvervoer speelt een essentiële rol bij het verbinden van mensen, goederen en ideeën, en draagt rechtstreeks een geschatte 144 miljard euro bij aan het BBP. In Europa biedt de sector werk aan meer dan 2,7 miljoen mensen en levert het indirect nog eens 5,2 miljoen banen op", zegt woordvoerder Theodoros Papachristou.

"In tegenstelling tot andere transportmethoden zijn luchtvaartmaatschappijen al onderworpen aan nationale heffingen en belastingen, zoals kosten voor infrastructuur en beveiliging, die andere transportmethoden niet hoeven te betalen. Om echte verduurzaming te bereiken, moet de focus liggen op technologische vooruitgang, duurzame brandstofproductie voor de luchtvaart, slimme economische maatregelen, verbeterde luchtverkeersleiding en adequate financiering en stimulansen."