De Verenigde Staten gaan clustermunitie leveren aan Oekraïne, als onderdeel van een nieuw militair steunpakket. Dat heeft het Witte Huis bevestigd. De levering is controversieel want veel landen hebben clustermunitie verboden. Ook mensenrechtenorganisaties maken zich zorgen.
VS zal clustermunitie leveren aan Oekraïne: wat is dat en waarom is het controversieel?
Paulien Lambert
Gepubliceerd:
Bijgewerkt:
Rusland en Oekraïne gebruiken allebei al clustermunitie in de oorlog, maar de VS is nu ook van plan om er als onderdeel van een nieuw militair steunpakket aan Oekraïne te leveren. De VS heeft eerder al gezegd dat het serieus nadenkt over het leveren van clustermunitie, maar vandaag volgde de officiële aankondiging.
Oekraïne vraagt al langer om clustermunitie: die is volgens het land nodig voor het tegenoffensief, om de Russische posities te verzwakken. Het Russische leger heeft zich ingegraven, en volgens de Oekraïners is clustermunitie met haar zware impact over een grotere oppervlakte geschikt om die loopgraven aan te vallen.
Clustermunitie is munitie die na de lancering uiteenvalt in honderden kleine deeltjes, die neerkomen over een grote oppervlakte. Het gaat in dit geval om 155 mm-granaten voor artillerie en niet om de bekende clusterbommen die door vliegtuigen worden afgeworpen.
Wat zijn de gevaren?
De kleine deeltjes waarin clustermunite uiteenvalt, ontploffen niet altijd. Ze kunnen op de grond achterblijven, ook jaren na het einde van een oorlog. Die niet-ontplofte explosieven zijn een gevaar voor burgers, net zoals landmijnen. Een ander gevaar van clustermunitie is het wijde bereik ervan: daardoor zijn ze minder precies, en is er een groter risico dat burgerdoelen geraakt worden.
Net omdat die gevaren bestaan, is er in 2008 een verdrag gesloten om clusterbommen en clustermunitie te verbieden. 111 landen hebben dat geratificeerd, ook ons land. Het verdrag bepaalt dat de deelnemende landen geen clusterbommen of -munitie mogen gebruiken, maken, opslaan of doorgeven. De Verenigde Staten, Rusland en Oekraïne zijn geen van drie partij bij dat verdrag.
Nieuwe versie
De VS heeft de boot voor clustermunitie lang afgehouden, maar gaat nu toch overstag. Een van de redenen daarvoor is volgens de New York Times dat het Pentagon aan president Biden heeft verzekerd dat de clustermunitie die zij sturen, een betere, nieuwere versie is, waarbij het aantal kleine deeltjes dat niet ontploft, heel laag is.
Marijn Hoijtink is professor internationale betrekkingen aan de Universiteit Antwerpen, onder meer gespecialiseerd in militaire technologie. Ze is niet overtuigd dat een nieuwere versie van clustermunitie alle collateral damage (of nevenschade) kan vermijden. "De Amerikanen zeggen van al hun wapens, ook raketten en drones, dat ze preciezer worden. Maar we hebben ook daar gezien dat burgers nooit helemaal veilig zijn. Deze wapens zijn verboden voor een reden: omdat ze niet precies genoeg kunnen ingezet worden, ook op lange termijn."
Het is des te meer een opmerkelijke beslissing van de VS, omdat de Amerikanen zelf aan het begin van de oorlog hebben gezegd dat Rusland door clustermunitie te gebruiken, mogelijk oorlogsmisdaden begaat. "Dat is waarschijnlijk ook de reden dat ze willen aangeven dat de clusterbommen die zij nu naar Oekraïne willen sturen, preciezer zijn", zegt Hoijtink.
"De wapens zijn ook op zichzelf niet verboden, behalve voor de landen die zijn aangesloten bij het verdrag. Andere landen mogen ze gebruiken, maar niet op een manier die in strijd is met het oorlogsrecht." Met andere woorden, clustermunitie mag niet gebruikt worden in gebieden waar burgers aanwezig zijn, want de munitie is niet precies genoeg om een onderscheid te maken tussen burgers en militaire doelen.
Kritiek van mensenrechtenorganisaties
Ook mensenrechtenorganisatie Human Rights Watch zegt dat de clustermunitie die de VS naar Oekraïne wil sturen, een "notoir hoog faalpercentage" hebben. De organisatie dringt daarom aan bij Rusland en Oekraïne om geen clustermunitie meer te gebruiken, en bij de VS om ze niet te leveren.
In een rapport zegt Human Rights Watch ook dat Oekraïne burgers heeft gedood met clustermunitie: bij aanvallen met clustermunitie in de stad Izjoem in 2022, die toen onder Russische controle stond, hebben de Oekraïners zeker acht burgers gedood en vijftien verwond, toen ze de Russische posities wilden raken. Oekraïne ontkent dat het clustermunitie heeft gebruikt in Izjoem.
Gebrek aan andere munitie
Waarom zet de VS nu dan toch deze stap, die op weerstand stuit van mensenrechtenorganisaties, mogelijk negatieve reacties van bondgenoten oproept, en ook indruist tegen de boodschap van de Amerikanen dat ze de situatie niet verder willen doen escaleren?
Mogelijk moet de clustermunitie tegemoetkomen aan een gebrek aan gewone munitie. Er is al langer een probleem met de productieketens: er wordt in de oorlog zo veel munitie verschoten, dat de industrie niet kan volgen. Clustermunitie helpt dan om meer doelen te raken met minder munitie.
President Biden: "Erg moeilijke beslissing"
Oekraïne clustermunitie leveren, was "een erg moeilijke beslissing", zegt Amerikaans president Joe Biden in een interview met CNN. Volgens Biden heeft hij ook met Amerikaanse bondgenoten overlegd over de beslissing.
Maar tegelijk ziet hij dat Oekraïne dringend munitie nodig heeft, met name artilleriegranaten met een kaliber van 155 mm. "Dit is een oorlog die met munitie te maken heeft. Zij zitten met tekorten en wij hebben ook niet veel meer. Dus ik heb uiteindelijk de aanbeveling van het ministerie van Defensie gevolgd om die granaten - niet permanent, wel in deze overgangsperiode, terwijl wij nieuwe 155 mm-granaten aankopen - toe te laten voor de Oekraïeners."
