Docu schetst portret van Victoria Lomasko: de Russische cartooniste die na de inval in Oekraïne in Brussel terechtkwam

Victoria Lomasko is een van de vrouwelijke cartoonisten uit de documentaire reeks 'Draw for change! ' ('Tekenen voor verandering'), naast collega's uit Syrië, Egypte, India, Mexico en de Verenigde Staten.

Ze brengen scherpe cartoons vanuit de Syrische stad Idlib of het Egypte van president al-Sisi. Ze hebben kritiek op fatshaming en homofobie in Mexico, op hindoenationalisme en vrouwenhaat in India en op de Amerikaanse politiek.

Vorige zomer stelden ze tentoon in het Stripmuseum in Brussel en sprak VRT NWS met Victoria Lomasko, een Russische kunstenares die tegenwoordig uit haar koffer leeft in Europa.   

Tien dagen nadat Rusland Oekraïne was binnengevallen, vluchtte Victoria Lomasko (°1978) naar België; ze werd daarbij geholpen door het Belgische productiehuis Clin d’oeil films dat op dat moment de Russische episode uit de docureeks aan het draaien was.

Nu verblijft ze in Leipzig, in Duitsland. “Het gaat goed en slecht met mij. Goed omdat er veel professionele interesse is in m’n werk. Daar droomde ik van toen ik nog in Rusland was, tien jaar lang geïsoleerd. Maar slecht omdat ik zo moet vechten voor een verblijfsvergunning. Als artiest loop ik verloren in de bureaucratie…”

Victoria Lomasko kon maar één graphic novel publiceren in haar eigen land: 'Forbidden art' in 2011. Van haar tweede, 'Other Russias', wist ze dat die niet door de censuur zou raken. Via via raakte ze aan een Amerikaanse uitgever.

Het boek werd een groot succes, met een promoreis door de Verenigde Staten en vertalingen in het Frans, Duits, Fins, Spaans, Catalaans en Italiaans. In 2023 verscheen haar derde boek 'The last Soviet artist', waarvoor ze acht jaar lang door ex-Sovjetrepublieken reisde.

Kunstenares Victoria Lomasko publiceert nu in westerse bladen als The New Yorker, The Guardian of Libération. Op het Stripfestival van Angoulême kreeg ze vorig jaar de prijs voor artistieke moed.

“Ik deel mijn werk op sociale netwerken, maar in Rusland zijn Facebook en Instagram verboden, en enkel te bereiken via een VPN-verbinding. Als iemand mijn tekeningen toch deelt, dan kan dat een misdaad zijn. Ik weet dus niet wie in Rusland mijn werk kan zien en lezen. Maar ik denk dat het tijdelijk is. In mijn hoofd zie ik een beeld dat ik terugkeer naar Rusland, met mijn uitgever, dat mijn boeken beschikbaar zijn en dat we langs alle Russische steden toeren.”

Dat klinkt optimistisch. “Voor de oorlog vond iedereen mij een pessimist. Ik had tien jaar onderzoek gedaan in de Russische samenleving en vond dat daar verschrikkelijke dingen gebeurden. In 2021 voelde ik de oorlog al aankomen. Ik voelde het naderen."

Intussen heeft de kunstenares wat meer hoop: "Nu de vreselijkste dingen gebeurd zijn, heb ik het gevoel dat de situatie beetje bij beetje ten goede zal keren. Misschien gebeurt er iets ongewoons en komt er snel verandering."  

Dat de Sovjetunie zwart was en alles daarna wit, is veel te simpel, vindt Victoria Lomasko. Een belangrijk thema in haar tekeningen en teksten is de kloof tussen wie die communistische tijd nog heeft meegemaakt en de jongeren.

“Ik zit daartussen en wil een brug zijn. Met mijn boeken wil ik die generaties dichter bij elkaar brengen. Ons land was geen happy place, er zijn vreselijke dingen gebeurd en bijna iedereen heeft een trauma.  Laten we die ervaring respecteren en laten we vriendelijker zijn voor elkaar.”

Op tien jaar tijd werd de strop steeds strakker aangetrokken voor cartooniste Victoria Lomasko in Rusland. “In 2012 had ik succes, mijn gezicht stond op de voorpagina’s van bladen, mensen herkenden me. Ik had mijn publiek en ik wilde voortwerken in Rusland.” Maar gaandeweg klapten de deuren van bladen, uitgevers, galeries dicht. Haar tekeningen werden overal geweigerd. "Het was gevaarlijk om Lomasko uit te nodigen".

Pijnlijk is het verhaal over een grote tentoonstelling over feminisme in een staatsmuseum, waar een werk van Lomasko werd verwijderd. "De curator was bang. Toen ik daarover schreef op sociale media zei ze in het openbaar dat mijn werk van laag professioneel niveau was," vertelt de kunstenares geëmotioneerd.

In afwachting van een terugkeer naar Rusland is Lomasko dus in Europa aan het werk. En ze zet graag de puntjes op de i: “Er zijn zoveel stereotypen over politieke tekenaars en dissidenten. Als iemand wegvlucht uit zijn land, moet die dan de rest van zijn leven tekeningen maken tegen het regime? Daar ben ik het niet mee eens.”

"Als ik nu een cartoon tegen Poetin zou tekenen, dan zou ik me conformeren. Ik zou beurzen krijgen, want iedereen in het westen verwacht dat soort politieke kunst van mij en andere Russische artiesten. Maar ik ben een non-conformist. Nu ben ik in jullie samenleving. Hier zijn veel andere onderwerpen die ik ga onderzoeken. Zelfs al is dat gevaarlijk voor mij als Russische migrant zonder rechten."

Victoria Lomasko's leven en werk zijn te zien in de documentaire-animatiereeks 'Draw for change!', naast afleveringen over de Syrische Amany Al-Ali, de Mexicaanse Mar Maremoto, de Amerikaanse Ann Telnaes, de Egyptische Doaa El-Adl en de Indiase Rachita Taneja. 

En vanavond, om 22.54 uur wordt de aflevering 'Tree of violence', over Victoria Lomasko uitgezonden. Net als de rest van de reeks, is de aflevering daarna ook te bekijken op VRT Max.

Vincent Coen maakte deze reeks, samen met Guillaume Vandenberghe. Elke episode werd geregisseerd door een lokale vrouwelijke regisseur . "Wat is er met vrouwelijke cartoonisten dat je niet hebt bij mannen, vroegen we ons af. Een extra laag, een extra inzet, een extra spanning," volgens Coen.

Zit er een rode lijn in de zes verhalen? "Dat is de rode lijn zelf, waar de cartoonisten allemaal mee te maken krijgen. Opvallend ook dat die rode lijnen niet vastliggen. Mensen die ze installeren doen dat bewust, zodat je niet weet wat je je mag zeggen en schrijven en wanneer. Daarom zijn cartoons zo interessant. Ze laten toe om die rode lijn visueel, verbaal maar ook non-verbaal lichtjes te overschrijden, met humor ook, en een risico te nemen dat je als gewone journalist - want we beschouwen cartoonisten ook als journalisten- niet zou durven te nemen."