Op de Westelijke Jordaanoever voert het Israëlische leger al twee dagen op rij een grootschalige militaire operatie uit in het "vluchtelingenkamp" in de stad Jenin. Van een echt vluchtelingenkamp is al lang geen sprake meer, eigenlijk is het een wijk, met huizen in plaats van tenten. Hoe is de wijk ontstaan? Wie woont er? En waarom valt het Israëlische leger er zo vaak binnen?
Jenin, het Palestijnse vluchtelingenkamp dat allang geen kamp meer is: waarom valt Israël er zo vaak binnen?
Freek Willems
Gepubliceerd:
In de nacht van zondag op maandag begon het Israëlische leger een nieuw offensief in Jenin, in het noorden van de Westelijke Jordaanoever. Meer bepaald in het "vluchtelingenkamp" of de vluchtelingenwijk in die stad.
Eerst werd de wijk bestookt met drones, daarna vielen honderden Israëlische militairen de wijk binnen. Israëlische legervoertuigen en bulldozers reden door de straten, op de daken werden scherpschutters gepositioneerd. Het zou gaan om een van de grootste operaties in jaren van het leger op de Westelijke Jordaanoever.
Een concrete, recente aanleiding was er niet, maar het Israëlische leger viel naar eigen zeggen binnen omdat in het voorbije jaar zo'n 50 aanvallen op Israëlische burgers vanuit Jenin georkestreerd zouden zijn.
Volgens het Palestijnse ministerie van Gezondheid werden gisteren en vandaag al zeker 10 Palestijnen gedood en raakten zeker 100 anderen gewond. Volgens het Israëlische leger waren de doden allemaal Palestijnse militanten, maar UNRWA, de VN-organisatie voor Palestijnse vluchtelingen, meldt dat er zeker 5 burgers omgekomen zijn. Onder de doden zouden ook 3 kinderen zijn.
Het Israëlische leger zegt voorts dat het al 120 Palestijnse militanten heeft opgepakt, heel wat wapens en explosieven in beslag heeft genomen en verschillende tunnels en commandoposten heeft vernield.
Intussen zijn duizenden inwoners van de wijk hun huis ontvlucht, volgens de burgemeester van Jenin zouden het er ongeveer 4.000 zijn. Ze hebben onderdak gezocht in huizen van familieleden elders in de stad of in opvangcentra in de omgeving, onder meer in een ziekenhuis.
Een wijk, geen tentenkamp
De stad Jenin ligt in het noorden van de Westelijke Jordaanoever, een gebied dat sinds 1967 door Israël wordt bezet. Sinds de Oslo-vredesakkoorden van midden jaren 1990 wordt de Westelijke Jordaanoever bestuurd door de Palestijnse Autoriteit, maar meer dan 60 procent ervan wordt nog altijd gecontroleerd door Israël. Op termijn zou het gebied samen met de Gazastrook een volwaardige Palestijnse staat moeten worden.
Jenin was in 1995 de eerste Palestijnse stad waarvan het bestuur na die Oslo-akkoorden door Israël werd overgedragen aan de Palestijnse Autoriteit. De stad is zo'n 37 vierkante kilometer groot, ongeveer de oppervlakte van Oostende. In het westen van de stad ligt het gelijknamige "vluchtelingenkamp" Jenin.
De term vluchtelingenkamp wordt vaak geassocieerd met tentenkampen, zoals de kampen in Turkije waar honderdduizenden Syrische vluchtelingen verblijven of de migrantenkampen van weleer in bijvoorbeeld Calais. Dat is het "vluchtelingenkamp" van Jenin al lang niet meer. Het is meer een vluchtelingenwijk binnen de stad, met huizen in plaats van tenten.
Het oorspronkelijke kamp werd opgericht begin jaren 1950. Het is het meest noordelijke kamp op de Westelijke Jordaanoever. Palestijnse vluchtelingen zochten er onderdak na de oprichting van de staat Israël en de Israëlisch-Arabische oorlog. Ze kwamen uit verschillende oorspronkelijk Palestijnse gemeentes zoals Haifa en Nazareth die nu binnen de grenzen van Israël liggen, met name in het noorden van het land.
Volgens de Verenigde Naties zouden er vandaag zo'n 14.000 mensen wonen. Andere bronnen spreken over 12.000 tot 16.000. Allemaal zijn ze geregistreerd als vluchteling bij UNRWA, hoewel de meesten niet zelf op de vlucht zijn geslagen. Het merendeel van de inwoners zijn nakomelingen van de eerste vluchtelingen 70 jaar geleden. Ze worden als vluchtelingen van de vierde generatie beschouwd.
Dichtbevolkt, beperkte voorzieningen
De vluchtelingenwijk is dichtbevolkt. Met zo'n 14.000 inwoners op een oppervlakte van nog geen halve vierkante kilometer heeft de wijk een bevolkingsdichtheid van meer dan 33.000 inwoners per vierkante kilometer. Ter vergelijking: de dichtstbevolkte gemeente in België, de Brusselse gemeente Sint-Joost-ten-Node, telt iets meer dan 23.200 inwoners per vierkante kilometer. Brussel-stad telt er ongeveer 5.870 per vierkante kilometer.
Toch is Jenin lang niet het dichtstbevolkte Palestijnse vluchtelingenkamp of -wijk op de Westelijke Jordaanoever. Er zijn er die kleiner zijn en een pak meer inwoners tellen.
Van de 19 vluchtelingenkampen op de Westelijke Jordaanoever heeft Jenin wel een van de hoogste werkloosheids- en armoedecijfers. Voor de Tweede Intifada (Palestijnse opstand) in 2000 werkten velen uit de wijk nog in Israël, maar door de bouw van de muur tussen Israël en de Westelijke Jordaanoever en de strikte reisbeperkingen is dat aantal sterk afgenomen.
De werkloosheid en armoede veroorzaken vooral onder de jongeren groot ongenoegen en frustratie. Volgens de Verenigde Naties zijn velen van hen werkloos, hoewel ze afgestudeerd zijn aan de universiteit.
UNRWA, de VN-organisatie voor Palestijnse vluchtelingen, heeft vier scholen opgericht in de wijk, waarin aan zo'n 2.000 leerlingen les wordt gegeven. Er is ook een gezondheidscentrum opgericht dat basisgezondheidszorg aanbiedt. In totaal zijn zo'n 180 UNRWA-medewerkers in de wijk actief.
Maar ondanks de inspanningen van de VN is de infrastructuur in de wijk erg beperkt. Er is vaak een gebrek aan water en de elektriciteit valt geregeld uit. De voorbije jaren gebeurde dat steeds vaker. Veel inwoners wonen ook in huizen - of veeleer schuilplaatsen - met onvoldoende woonruimte, ventilatie en verlichting.
Israëlische invallen volgen elkaar op
Waarom valt het Israëlische leger dan zo vaak binnen in die wijk? Omdat er niet alleen duizenden (nakomelingen van) vluchtelingen wonen, maar er zich ook militanten van gewapende Palestijnse groeperingen verschuilen (naar verluidt meer dan 150). Onder meer van Hamas en Islamitische Jihad, bekende Palestijnse verzetsbewegingen die door Israël (en andere landen) als terreurorganisaties worden beschouwd. Sinds 2021 werken ze in Jenin samen onder de noemer van de Jenin Brigades.
De vluchtelingenwijk is in die zin een echt bolwerk van Palestijnse militanten. Waarom net daar? Door de hoge werkloosheid, armoede en oplopende frustraties onder jongeren is de wijk de perfecte omgeving voor de militante organisaties om te rekruteren voor het gewapende verzet. Bovendien zijn de Palestijnse veiligheidsdiensten niet aanwezig in de wijk, in tegenstelling tot de rest van de stad.
Ook al wordt de stad en dus ook de wijk in principe bestuurd door de Palestijnse Autoriteit, toch vindt Israël dat het er zogenaamde veiligheidsoperaties tegen gewapende groepen mag uitvoeren. Ze zijn volgens Israël enkel bedoeld tegen de gewapende groepen, met als doel militanten op te pakken en hun infrastructuur te vernietigen.
Maar militaire operaties op dichtbevolkte plaatsen leiden vaak ook tot burgerslachtoffers. Enkele weken geleden vielen er nog 6 doden, onder wie een jongen van 15, bij een soortgelijke, kleinere operatie. En ook deze week is sprake van burgerslachtoffers.
In 2002, na de Tweede Intifada, bezette het Israëlische leger de wijk na een grootschalige operatie en 10 dagen van intensieve gevechten. Meer dan 400 huizen werden toen vernield, honderden andere beschadigd. Meer dan een kwart van de toenmalige bevolking van de wijk sloeg op de vlucht. UNRWA coördineerde daarna de heropbouw van de wijk, die toen ook een klein stukje groter werd.
Niet alleen het Israëlische leger valt de wijk geregeld binnen, ook de Palestijnse veiligheidsdiensten doen dat, zeggen de Verenigde Naties. De vele invallen gaan vaak gepaard met gewelddadige confrontaties. Volgens UNRWA heeft de grote onveiligheid in de vluchtelingenwijk een grote invloed op het emotionele en psychologische welzijn van de inwoners, de vele jonge kinderen in het bijzonder.
