Het is van 2002 geleden dat er nog eens zo veel zonnevlekken zijn gezien op de zon in één maand tijd. Het toont aan dat de zon actiever wordt en het "stormseizoen" op de zon volop aan de gang is. Het doet de ongerustheid op een zeer hevige zonnestorm toenemen, waarbij satellieten en zelfs elektriciteitscentrales zouden kunnen uitvallen. Moeten we ons zorgen maken?
"Stormseizoen" op de zon is volop aan de gang: moeten we ongerust zijn?
Wim De Maeseneer
Gepubliceerd:
Zondag barstte op de zon nog een zeer krachtige zonnevlam uit. Die veroorzaakte 20 minuten lang storingen in de radiocommunicatie, onder meer in het westen van de Verenigde Staten. De uitbarsting was gelukkig relatief kort en de gevolgen op aarde waren dus beperkt. Maar het had ook erger gekund.
Naast het weer op aarde is er ook zoiets als weer in de ruimte. Dat ruimteweer wordt bepaald door de zon en hoe actief die is. In perioden van veel zonneactiviteit zijn er veel stormen en uitbarstingen op de zon. Zonnevlammen, elektrisch geladen deeltjes en een wind van zonnemateriaal kunnen dan onze atmosfeer verstoren.
Dat kunnen we soms zien als poollicht. Maar als er ons enorm veel energetische deeltjes bereiken, kunnen ook communicatie- en navigatiesatellieten en zelfs elektriciteitscentrales uitvallen en beschadigd raken.
Gemiddeld om de 11 jaar piekt de activiteit van de zon. Op dit moment zijn we duidelijk op weg naar een zogenoemd zonnemaximum. Wetenschappers voorspellen dat de piek in 2024 of 2025 zal zijn. Maar volgens sommige onderzoekers zijn er aanwijzingen dat de zon actiever is dan verwacht en dat we sneller de piek gaan bereiken.
Eén van die aanwijzingen is het aantal zonnevlekken. Dat zijn donkere vlekken op het oppervlak van de zon waar het door sterke magnetische velden relatief kouder is. Het aantal zonnevlekken is een maat voor de activiteit van de zon. Hoe meer zonnevlekken, hoe actiever de zon.
Wat we nu zien, is niet uitzonderlijk en ligt binnen de verwachtingen. Maar een krachtige zonnestorm is niet uitgesloten
Petra Vanlommel, "ruimteweervrouw" van het Solar Terrestrial Centre of Excellence
In juni werden meer zonnevlekken waargenomen dan tijdens de vorige maanden. Het gemiddelde maandelijkse zonnevlekkengetal bedroeg 163. Het is van 2002 geleden dat er nog eens zo veel zijn gezien op één maand tijd. Toch is dat niet zo uitzonderlijk, zegt "ruimteweervrouw" Petra Vanlommel van het Solar Terrestrial Centre of Excellence (STCE). De instelling staat wereldwijd bekend voor haar onderzoek naar de zon en het ruimteweer.
"Je kan het vergelijken met de seizoenen op aarde, alleen zijn er op de zon maar 2 seizoenen en die duren elk 5,5 jaar", zegt Vanlommel. "Maar net zoals op aarde is de ene zomer de andere niet. En is het de ene zomer al wat warmer dan de andere."
"Op dit moment evolueren we naar het hoogseizoen, waar er veel zonneactiviteit is, het is dus logisch dat we veel zonnevlekken meten. Als je vergelijkt met de vorige zonnecyclus, die in 2014, 2015 piekte en een eerder kalme cyclus was met weinig zonneactiviteit, zitten we nu inderdaad met een hogere piek. Maar wat we nu zien, ligt nog altijd volledig binnen de verwachtingen."
Een extreem krachtige zonnestorm gebeurt eens om de 100 à 150 jaar. De vorige was in 1859"
Petra Vanlommel, "ruimteweervrouw" van het Solar Terrestrial Centre of Excellence
"Maar het klopt wel dat er in het hoogseizoen meer kans is op verstoord ruimteweer, met meer kans op zonnestormen. En dus ook meer kans op een grote zonnestorm. Maar of en wanneer die zou plaatsvinden, is onvoorspelbaar."
"Een extreem krachtige zonnestorm gebeurt naar schatting eens om de 100 à 150 jaar. De zwaarste zonnestorm die tot op vandaag is gemeten, vond plaats in 1859. 164 jaar geleden. De kans op een nieuwe zware zonnestorm wordt dus wel steeds groter."
"Maar ook bij een gewone krachtige zonnestorm kunnen er al gevolgen zijn voor navigatie, tijdsbepaling en telecommunicatie. De impact van het ruimteweer is vandaag veel groter dan 100 jaar geleden, omdat we intussen veel afhankelijker zijn geworden van technologie die daardoor beïnvloed kan worden."
"Het is dus wel noodzakelijk dat we het ruimteweer goed in de gaten blijven houden en ervoor waarschuwen mocht het nodig zijn. Maar ik zou er niet van wakker liggen."
Zonnestormen in de recente geschiedenis
De krachtigste zonnestorm die tot nog toe is gemeten, was in september 1859. Toen was er noorderlicht te zien tot in Cuba, viel het communicatieverkeer stil tussen Europa en de Verenigde Staten en vatten telegraaflijnen vuur. De gebeurtenis staat bekend als het "Carrington event".
Men gaat ervan uit dat een zonnestorm van die kracht vandaag voor miljarden euro's aan schade zou kunnen aanrichten. Elektriciteitscentrales wereldwijd zouden kunnen worden beschadigd en stilvallen, net als het internet, navigatie- en communicatiesystemen. .
In 1989 legde een zware zonnestorm het elektriciteitsnetwerk in Quebec in Canada plat. Miljoenen mensen kwamen 9 uur lang zonder stroom te zitten. Verschillende satellieten raakten onbestuurbaar.
Een half jaar later vielen in Toronto alle beurstransacties 3 uur lang stil door een nieuwe zonnestorm die het computersysteem had doen crashen.
In 2015 moest Zweden even het luchtruim sluiten, omdat een zonnestorm de communicatie met de luchthaven in Stockholm had verstoord.
In 2022 verloor ruimtebedrijf SpaceX 40 gloednieuwe Starlink-satellieten na de lancering. Door een zonnestorm brandden de satellieten op in de atmosfeer.
