Kunstenfestival Watou 23: van vogelgeluiden tot artificiële intelligentie

Het is elke zomer een ontdekkingsreis in en rond Watou, het dorp op de grens met Frankrijk. “Watou is een kat met negen levens en moet zichzelf iedere keer weer uitvinden”, zegt kunstenaar Koen Vanmechelen.

Voor het tweede jaar op rij nodigde Vanmechelen kunstenaars uit naar Watou, om daar ter plekke inspiratie op te doen. Er waren meer dan 170 gegadigden; uiteindelijk werden 20 projecten geselecteerd voor het Kunstenfestival Watou 2023 . Daar voegden de curatoren dan nog zelf een tiental werken aan toe.

Wat je als bezoeker ziet in Watou, komt dus van onderop. Het is vaak maatschappelijk geëngageerde kunst, maar “de artistieke kwaliteit staat voorop”, zegt Vanmechelen.

Eén van die kunstenaars die letterlijk in de Watouse velden heeft gekampeerd is de Nederlander Henk Schut. “Ik maak graag connectie met een specifieke plek. En als je kampeert, dan word je geworpen in een landschap dat je niet kent. Je merkt meteen dat het hier heel stil is, zonder autowegen.”

Schut verwerkte zijn ervaring in het geluidskunstwerk “Lost sound”, door allerlei waarnemingen die via satellietdata beschikbaar zijn, te laten horen. En te laten zien en voelen, want je ziet de speakers trillen; ze zijn bedekt met aarde, bladeren of water uit Watou.

Schut wijst er eentje aan: “De aarde ademt in een frequentie van 15-20 Hertz in Watou; daarmee verbinden we het lokale en de hele wereld. De aarde is een levend organisme, ze spreekt met een stem, die we te lang niet hebben gehoord, omdat we zelf zulke luidruchtige dieren zijn.”

In het kasteel De Lovie in Poperinge verwijzen veel kunstenaars naar de Eerste Wereldoorlog. Berlinde De Bruyckere toont er een groot, aangrijpend werk met paarden, “Nicht schlafen”, een decor voor een dansvoorstelling van Alain Platel. 

In Watou zelf heeft Niels Albers een kunstwerk met zandzakken gebouwd pal op de grens. Je kunt op de organische structuur klimmen en over Frankrijk en België uitkijken, terwijl je naar een gedicht van de Oekraïner Ilya Kaminsky luistert.

Vaak ademt de kunst rust uit in Watou, letterlijk zelfs. Philippe Druez maakte zachtjes bewegende vriendelijke aliens die in een ronde kapel liggen te slapen, lijkt het wel. Heel bijzonder is ook het stiltetuintje “Verlies”, ingezaaid met kleurige bloemen door Charlotte Eta Mumm, waar je als bezoeker kunt schrijven en een boodschap achterlaten. Watou vertraagt je stap. 

Wat gebeurt er als een kunstenaar aan een Watouse landbouwer vraagt of hij naar het festival komt kijken?  Dan antwoordt die: “Nee, het is hoogzomer, dan zitten wij op de tractor.” Wouter Vanderstede en Peter Simon maakten er een kunstwerk van, “Schreven in d’eerde”. Ze gaven tractoren trackers mee en volgden hun parcours digitaal; door heen en weer te rijden kleuren de boeren de velden in.

“Watou” betekent moerassige weide, maar daar is in deze droge tijden niets van te merken. “Uitgeput” is de toepasselijke naam van een werk van Sven Boel. Hij bouwde een sprookjesachtige waterput, helaas veel te hoog om te bereiken. Opgemetseld van de klei die hij uit de grond haalde.

Bij het binnenfietsen van Watou vallen nieuwe plaatsnaambordjes op: “zomertortel” of “koekoek”. Een artistieke ingreep van Louisianna van Onna; suggesties van het publiek om nieuwe namen te verzinnen, zijn welkom.

De grens tussen mensen en andere dieren is dun in Watou en al helemaal in het werk “The worth of life” van Koen Vanmechelen zelf. “Tijdens covid heb ik mezelf opgesloten met de kippen, om samen te creëren. Dat maakt het leven waard om te leven, omdat je rekening houdt met het andere.” Als bezoeker sta je zelf onder een broeilamp…  

Verschillende kunstenaars omarmen nieuwe technologie; Alexandra Dementieva creëert met artificiële intelligentie nieuwe wezentjes, die op waterberen lijken. In de kerk van Watou zit een QR-code verstopt in een schilderij van Juls Gabs, die toegang geeft tot een vervolgverhaal in augmented reality van dichter Alara Adilow. Curator Edith Doove: “Dat is interessant omdat er zoveel kritiek is op AI. Je ziet hoe kunstenaars er meteen creatief mee omgaan, zoals destijds met fotografie, toen dat een nieuw medium was. De vraag stellen: wat doe je ermee? Kritisch observeren en meteen ook inzetten.”  

Geestige artistieke ingrepen zijn er ook in Watou. Pal op de grens, naast café “A la frontière Belge" staat een schattig souvenirwinkeltje. Wat dacht je van een magneet met een winkelkarretje? Een postkaart met een pak waterflessen? Veel Vlamingen rijden namelijk de grens over om goedkoper te winkelen in Frankrijk… Kunstenaar Marilyne Grimmer ging uitgebreid in dialoog met mensen aan weerszijden van de grens.

Curator Edith Doove, die zelf in Frankrijk woont, bracht nogal wat Franse kunstenaars mee naar Watou. Het Kunstenfestival wil ook meer mikken op een Frans publiek. Doove breide de kunstprojecten aan elkaar met een motto van de recent overleden Franse filosoof Bruno Latour, “Compositie”.

Voor een curator betekent dat “Zorgvuldig samenstellen, spelen, aandacht hebben voor de anderen, luisteren naar het land, de vogels. Het gaat over elkaar begrijpen, ideeën uitwisselen en tot nieuwe mogelijkheden en andere manieren van kijken komen. Hopelijk inspireert het de bezoekers!”

Bij alle kunstwerken zijn ook nieuwe gedichten gecreëerd, mooi vormgegeven op gevels, rolluiken of bushokjes of als een Bijbel opengeslagen in een vensterbank.

Een ervan is geschreven door Johanna Pas, de dichter die vorige week overleed. Zij was ook de gast van Jelle Van Riet die een uitgebreide zevendelige podcast met dichters maakte, ter plekke opgenomen in Watou. En er is een poëtische fietsroute. Volg de borden en verdwaal in het wijde landschap op en over de grens.

En hoe zit het met de toekomst van het Kunstenfestival Watou? In het verleden waren er vaak financiële zorgen. De stad Poperinge gelooft er sterk in, en krijgt voor dit en volgend jaar ook bijstand van Vlaanderen. "We willen deze erfenis koesteren. Dit is de humus voor nieuwe kunstenaars, die we later elders zien opduiken," zegt Loes Vandromme, schepen van cultuur van Poperinge. En het Kunstenfestival mikt op een breed publiek, "ook mensen die anders geen musea binnenstappen" zijn meer dan welkom.