Europese ruimtetelescoop Euclid gelanceerd om twee van de grootste mysteries in het heelal te ontrafelen

Anderhalf jaar na de intussen beroemde James Webb-telescoop is alweer een nieuwe telescoop naar de ruimte vertrokken. Maar deze keer een volledig Europese: Euclid, genoemd naar de Griekse wiskundige Euclides die tussen de 4e en 3e eeuw voor Christus leefde.

Om 17.11 uur Belgische tijd is Euclid gelanceerd. Dat gebeurde vanaf de Amerikaanse lanceerbasis Cape Canaveral in Florida, op een Falcon 9-raket van SpaceX.

Het doel van de missie is om de grootste en nauwkeurigste 3D-kaart van het heelal ooit te maken. Euclid gaat meer dan een derde van de hemel afspeuren en de vorm, posities en afstanden van miljarden sterrenstelsels in kaart brengen. Sommige van die sterrenstelsels bevinden zich op 10 miljard lichtjaar van ons.

Ter verduidelijking: onze eigen zon is één van honderden miljarden sterren in onze Melkweg. De Melkweg is één van de miljarden sterrenstelsels in het heelal.

Aan de hand van die kaart hopen wetenschappers meer te leren over waarom het heelal sinds de oerknal 13,8 miljard jaar geleden maar blijft uitdijen, in een steeds sneller tempo. En dat moet dan weer iets meer vertellen over twee van de grootste mysteries in het heelal: donkere materie en donkere energie.

Donkere materie en donkere energie zijn onzichtbaar. Het enige dat wetenschappers tot nog toe weten is dat ze moeten bestaan én in grote hoeveelheden. "Zonder donkere materie kunnen we de bewegingen van sterren in een sterrenstelsel niet verklaren", zegt sterrenkundige Maarten Baes (UGent), die zelf ook meewerkt aan de missie.

"Van donkere energie weten we eigenlijk nog minder. Er moet een soort van onzichtbare energie zijn die verantwoordelijk is voor het versneld uitzetten van het heelal."

"We vermoeden dat het heelal voor 70 procent bestaat uit donkere energie en voor 25 procent uit donkere materie", zegt professor Baes. "De sterren en sterrenstelsels, alles wat we kunnen zien in het heelal, is minder dan 5 procent. 95 procent kennen we dus nog niet. En we hopen dat Euclid daar verandering in gaat brengen."

Maar zo ver is het dus nog lang niet. Euclid moet eerst nog een hele reis afleggen naar zijn uiteindelijke baan om de zon, op 1,5 miljoen kilometer van de aarde. Het is op dezelfde plek dat ook de James Webb-ruimtetelescoop zich bevindt.

Toch zijn er grote verschillen tussen de twee telescopen, zegt professor Baes. "James Webb kan heel nauwkeurige foto's maken, maar enkel van een klein stukje van de hemel. Euclid daarentegen gaat een reusachtige foto maken. Als Euclid interessante objecten vindt, dan kunnen we dat met James Webb nog meer in detail gaan bestuderen. De twee telescopen vullen elkaar dus goed aan."

Euclid is ook een heel stuk kleiner en goedkoper dan James Webb. De Euclid-missie wordt geschat op 1,4 miljard euro, terwijl de James Webb-telescoop een kleine 10 miljard kost.

Euclid is ontworpen om 6 jaar mee te gaan, maar wellicht zal hij langer in gebruik blijven. "Het is een vrij eenvoudige telescoop met maar 2 vaste camera's aan boord. Er kan dus weinig stuk gaan." 

Euclid moet over 4 weken aankomen op zijn bestemming. De telescoop moet dan nog gekalibreerd en getest worden. Over 3 maanden zou Euclid aan zijn eerste waarnemingen kunnen beginnen. Vanaf dan zullen astronomen volop aan de slag kunnen met de data. 

Naast professor Baes en zijn collega Sven De Rijcke van de UGent gaan ook sterrenkundigen van de universiteiten van Brussel (ULB), Louvain-la-Neuve, Luik en Namen de resultaten mee analyseren. Euclid is ook 60 dagen lang getest in het Centre Spatial de Liège. "We kijken dus ook als Belgen sterk uit naar de missie", besluit professor Baes.