Overvloed aan expo's en evenementen in Ensorjaar 2024: "James Ensor herschreef de regels van de kunst"

In 2024 is het 75 jaar geleden dat de Oostendse schilder James Ensor overleed. De kunstwereld in Vlaanderen en Brussel haalt alles uit de kast om het werk van Ensor te tonen, ook aan een nieuw publiek. In het Ensorjaar zijn tien grotere tentoonstellingen en tientallen kleinere evenementen gepland in Oostende, Antwerpen en Brussel. Die zijn voorgesteld in het KMSKA in Antwerpen

“Dit is een unieke samenwerking op grote schaal,” zegt Vlaams minister-president Jan Jambon (N-VA). “Tussen Oostende, omdat Ensor daar gewoond en gewerkt heeft, en Antwerpen omdat het KMSKA de grootste Ensorcollectie ter wereld heeft (39 schilderijen en zo’n 600 tekeningen, red.). Brussel heeft zich erbij aangesloten, net als andere musea. Dit is een groot evenement dat ons internationale uitstraling zal geven.” Vlaanderen trekt er 4,5 miljoen euro voor uit en ook de steden doen een duit in het zakje. De doelstelling is 800.000 bezoekers.   

Oostende bijt de spits af eind dit jaar met de expo “Rose, Rose, Rose à mes yeux! James Ensor en het stilleven in België 1830-1930”. Mu.ZEE-directeur Dominique Savelkoul: "Wij gaan ons voor het eerst helemaal concentreren op het stilleven. Ensor was heel belangrijk voor dat genre, dat hij een andere, complexe, intrigerende dimensie heeft gegeven. We tonen een 40-tal werken van Ensor uit privécollecties en musea, samen met stillevens van andere, vaak vrouwelijke kunstenaars die voor veel bezoekers misschien een ontdekking zullen zijn.”  

Heel Oostende zal een jaar lang in het teken staan van Ensor. “Het wordt een Ensorfeest in Oostende, een echt stadsfestival. Breed gedragen ook, want er zijn meer dan 80 initiatieven, ook voor kinderen.” Het Ensorhuis programmeert twee tentoonstellingen, met zelfportretten en satirische werken. In de Venetiaanse gaanderijen gaat het over “Oostende, Ensors denkbeeldige paradijs”; in Fort Napoleon is er een familievoorstelling, gebaseerd op een boek met illustraties van Thais Vanderheyden. 

Vanaf de herfst van 2024 is het dan de beurt aan Antwerpen om James Ensor te fêteren. Het KMSKA in Antwerpen “wil het hebben over wat de kunstenaar eigenlijk heeft gerealiseerd, los van de anekdotes over zijn leven,” zegt Herwig Todts, curator van de expo “Ensors stoutste dromen. Het impressionisme voorbij ”.  De tentoonstelling vertelt hoe Ensor het impressionisme ontdekt, maar al meteen beslist om iets anders te gaan doen. “Hij neemt de vrijheid van techniek mee, maar wordt een grotesk- symbolistische voorloper van de expressionisten.” De internationale context van Ensor zal tot uiting komen in allerlei interessante combinaties met schilderijen van Manet en Monet of Edvard Munch.  

Laat er geen twijfel over bestaan: James Ensor was een “gamechanger”, zegt Herwig Todts. “Veel kunstenaars overtraden de regels van de kunst, dat deed de jonge Ensor ook. Maar hij behoort tot het heel kleine groepje Europese kunstenaars - met Van Gogh, Seurat, Gauguin, Munch - die de regels van de kunst en het spel herschrijven. Geen realisme meer, geen geïdealiseerd beeld van de werkelijkheid. Kunst is er niet om religie of machthebbers te promoten. Kunst wordt kritisch, expressief. En Ensor is een van die mensen die de deur openzetten.”

Todts is blij met het breed opgevatte Ensorjaar. “Het werk van Ensor, als schilder, maar ook als schrijver en muzikant is zo rijk en breed dat er genoeg materiaal is voor wel 20, 30 tentoonstellingen en vele Ensorjaren. Het is goed dat we ons losmaken van het cliché “Ensor is de man van de maskers”. We trachten samen de diversiteit van zijn oeuvre te tonen.”

Het Ensorjaar is er ook voor een nieuw en jong publiek. Het modemuseum MoMu en fotomuseum FOMU in Antwerpen “hanteren het werk van James Ensor om een brug te slaan naar de hedendaagse kunstscène,” verduidelijkt Kaat Debo van het modemuseum. In het FOMU is voor het eerst in ons land een grote expo gepland met foto’s van de wereldberoemde Amerikaanse fotografe Cindy Sherman, “Anti-fashion ”. 

Het modemuseum MoMu kijkt naar de maatschappijkritische thema’s van Ensor, “de maskerades, de valse coquetterie, en hoe die resoneren bij hedendaagse mode-ontwerpers, make-upartiesten en haarstylisten.”  Het Museum Plantin-Moretus focust op Ensor als etser en drukker.

En ook in Brussel kun je in 2024 niet om James Ensor heen. In de Koninklijke Bibliotheek is er de expo "James Ensor: Inspired by Brussels ".  Ruim 20 schilderijen, 30 tekeningen en 40 etsen uit de collecties van de KBR en de KMSKB, de eerste instellingen die werk van Ensor aankochten.   Bozar belicht het veelzijdige talent van Ensor, ook als schrijver en componist in de expo "James Ensor, Maestro ".