TikTok is de nieuwe dokter Google: hoe betrouwbaar zijn die duizenden gezondheidsvideo's?

“Neem wat limoen, cayennepeper en olijfolie. Mix alles door elkaar en drink het mengsel op. Zo zuiver je je lever." Wie op TikTok scrolt komt na enkele minuten al in aanraking met video's over je gezondheid.

We verzamelden enkele duizenden Nederlandstalige video's over thema's als mentale gezondheid, depressie, ADHD, drinkwater of eetstoornissen. Het gaat om populaire video's met gemiddeld duizend views.  

Tegelijkertijd onderzochten we ook hoe snel de gemiddelde Vlaamse TikTok-gebruiker geconfronteerd wordt met deze video's. We maakten verschillende nieuwe TikTok-accounts aan op een lege telefoon om het algoritme van TikTok niet te beïnvloeden.  Na amper anderhalve minuut scrollen, kregen we al een video te zien over mentale gezondheid. Populair zijn ook video's over 'succesvol zijn' of 'hoe je discipline kunt kweken'. Na een tijdje ging het dan weer over ADHD. Daarover circuleren veel video's met twijfelachtige uitspraken die we aftoetsten bij experten. (lees hier onze factcheck )

Populair zijn ook de zelfdiagnosevideo’s. Dat zijn korte filmpjes die je zouden moeten helpen om een diagnose te stellen rond ADHD, depressie, autisme of andere zaken.

De video’s beginnen vaak met een influencer die ‘tekenen’ opsomt die mogelijk wijzen op een stoornis of afwijking. Bij autisme zijn de opgesomde kenmerken bijvoorbeeld ‘een groot belang hechten aan rechtvaardigheid’, ‘sterke emoties vertonen’ en last hebben van ‘vermoeidheid’. Kortom: symptomen die bij heel veel mensen kunnen voorkomen zonder dat ze betekenen dat iemand een autismespectrumstoornis heeft.

En dat is niet onschuldig waarschuwt Ama Kissi, klinisch psycholoog en onderzoeker aan de UGent: "Deze korte video's bevatten niet de nodige nuance en kunnen mensen op een verkeerd spoor zetten waardoor ze uiteindelijk een verkeerde behandeling krijgen." 

Al wil dat niet zeggen dat de video's geen positieve kant hebben. Ze brengen een vorm van herkenning of hoop met zich mee en halen mentale gezondheid uit de taboesfeer.  Al vindt dokter Kissi toch dat jongeren best oppassen. "Dergelijke video's kunnen ook stress en angst met zich meebrengen", zegt ze. 

Dat de video's populair zijn, staat in elk geval als een paal boven water. Ook Justine Callens, studentenpsycholoog aan de UGent, merkte de trend op. “Vroeger kwamen studenten vaker af met zelftestjes uit tijdschriften zoals Flair. Dan was het makkelijker om te kunnen zeggen dat ze zich daarop niet moesten baseren. De bron was bespreekbaar. Dat is bij deze filmpjes niet het geval. We weten niet meer waar de info vandaan komt."

Niet alleen over mentale gezondheid, ook over fysieke gezondheid circuleert veel misinformatie. Zo zijn detoxen en leverzuivering populaire onderwerpen op TikTok. Wanneer we opnieuw een account op TikTok aanmaken, krijgen we na 20 minuten scrollen al de eerste filmpjes te zien die ons tonen hoe gewicht te verliezen of hoe je kan detoxen om afvalstoffen uit je lichaam te krijgen. Detoxen is een hippe zuiveringsmethode die niet wetenschappelijk onderbouwd is. Begin dit jaar liep het bij een detoxkuur nog goed fout. Een Nederlandse vrouw dronk voor een detox liters lauw, zout water, de zogenaamde kriya-reiniging. Daardoor begon ze hevig te braken en scheurde haar slokdarm.  

In dit filmpje worden bijvoorbeeld detoxdrankjes gepromoot om af te vallen. 

Naast filmpjes rond detoxen zijn filmpjes over leverzuivering ook zeer populair. “Neem wat limoen, cayennepeper en olijfolie. Mix alles door elkaar en drink het mengsel op. Zo zuiver je je lever." Het klinkt als de "goede" raad van influencers, maar het is eigenlijk een fabeltje. "Niet doen, sommige mensen zouden net problemen kunnen krijgen hierdoor", zegt ook Jeroen Van den Brandt van de huisartsenvereniging Domus Medica. "Jongeren kunnen in de overvloed van informatie verdwalen. Het is echt belangrijk om een huisarts te contacteren als je met vragen zit." 

Onderzoekers van de University of Arizona College of Medicine in de Verenigde Staten ontdekten onlangs dat ongeveer 40 procent van de video's over leverziekten foute medische informatie bevat. Het gaat vaak over video’s waarin "fad diëten" (tijdelijk dieet dat op korte termijn resultaat belooft, red.) , "detox" drankjes en kruidenremedies worden gepusht.

We zien ook dat er veel misinformatie rondgaat over kraanwater. Zo zou je van kraanwater kunnen sterven , corona kunnen krijgen of een fluoridevergiftiging riskeren. Maar wat er vooral rondgaat, is het feit dat kraanwater PFAS zou bevatten. Deze Amerikaanse influencer beweert bijvoorbeeld dat je van kraantjeswater kanker kan krijgen, omdat er PFAS in zit. De 16-jarige tienerzoon van een VRT-collega kwam dat filmpje ook tegen: “Hij stuurde me de video door met de vraag of we misschien beter niet ook stoppen met kraantjeswater te drinken. Ik hoorde ze er ook over bezig onder elkaar, met vrienden."

PFAS kan in Vlaanderen voorkomen in kraantjeswater, maar daar worden maatregelen tegen genomen. Onlangs besteedde EOS magazine  er nog een heel onderzoek aan. Daarin stond: "Vlaanderen onderzocht ook 836 drinkwaterstalen. Bij geen enkele van de metingen is de norm van honderd nanogram per liter water overschreden, de maximale concentratie ligt zelfs overal onder de helft van die norm."  Ook de Vlaamse Milieumaatschappij (VMM) stelt dat drinkwater aan alle normen voldoet. 

Bovenstaande voorbeelden zijn maar een greep uit de duizenden online filmpjes met medische misinformatie. Het is onmogelijk te meten om hoeveel video's het werkelijk gaat. 

“Maar dat het een groeiend probleem is, is zeker”, zegt professor gezondheidspsychologie Stephan Van den Broucke van de UCL. “Sowieso zijn de mensen die ongenuanceerde medische informatie verspreiden op sociale media doorgaans in de meerderheid. Niet iedereen die een mening verkondigt over een gezondheidsonderwerp is immers expert. Integendeel.”

Ook Kristin Van Damme, onderzoeker mediagebruik bij Universiteit Gent en het wetenschapsinstituut Imec, vertelt dat gezondheidsmisfinormatie een ernstige uitdaging voor de volksgezondheid vormt. “Artsen, wetenschappers en gezondheidsorganisaties zijn het daar steeds meer over eens”, zegt Van Damme. De online discussie is verdeelder en gepolariseerder wat een vruchtbare voedingsbodem vormt voor het verspreiden van misinformatie. 

De impact van zulke video’s met misinformatie is moeilijk te meten. “Het percentage is vermoedelijk nog laag”, zegt Van Damme. “Maar dan nog is de impact hoog voor mensen die in de misinformatie geloven. Potentieel zelfs gevaarlijk. Video's die bijvoorbeeld ineffectieve of gevaarlijke kankerbehandelingen promoten, kunnen ertoe leiden dat patiënten aanbevolen therapieën negeren."

“Maar evengoed is er een andere impact op de volksgezondheid", zegt neuroloog Wietse Wiels (VUB). “Dan gaat het over wantrouwen tegenover artsen en scepticisme tegenover de wetenschap.”

Dat bevestigt ook Laura Daman, huisarts in opleiding. "Een patiënte kwam bij mij op consultatie en vertelde dat ze begonnen was met het nemen van voedingssupplementen omdat ze dat op TikTok gezien had. Het heeft even geduurd vooraleer ik haar ervan kon overtuigen om daarmee te stoppen. Je weet niet wat er in die supplementen zit. Ze kreeg er bovendien maagklachten van. Eenmaal gestopt met de supplementen waren de maagklachten ook verdwenen." 

“Wat kan je uiteindelijk doen aan de stroom misinformatie?", zucht professor gezondheidspsychologie Stephan Van den Broucke “Tegenhouden is haast onbegonnen werk, zeker omdat het zo een internationaal gegeven is. Je moet gewoon weten wie of wat een geloofwaardige bron is. Digital Health literacy heet dat in het Engels.” 

"Inderdaad", zegt ook Ilse Van Diest, professor gezondheidspsychologie aan de KU Leuven. "We hebben een nieuwe vorm van educatie nodig. Het heeft geen zin om elke foute medische claim te gaan ontkrachten. Mensen moeten weten waar ze aan juiste informatie kunnen komen."

Niet altijd evident in een sociale mediawereld waar net rolmodellen een belangrijke invloed hebben op tieners. Volgens klinisch psycholoog Ama Kissi is het niet onlogisch dat jongeren belang hechten aan influencers. "Ze beschouwen hen als geloofwaardige bronnen en dat zorgt ervoor dat ze de inhoud van die video's ook sneller geloven."

"Gelukkig zien we in onderzoek dat jongeren steeds vaker wél kijken naar wie het bericht verspreidt", nuanceert Van Damme. "Dat is ook bij mediawijsheidstrainingen dé belangrijkste tip: kijk wie de informatie verspreidt en waarom."

Volgens de Nieuwsbarometer, een studie van de Arteveldehogeschool die nieuwsgebruik van jongeren monitort, is de bron checken dé belangrijkste strategie die jongeren gebruiken om in te schatten hoe betrouwbaar nieuws is. Maar liefst twee op de drie jongeren zouden dat doen. Een centraal idee is daar critical ignoring' of kritisch negeren: indien er aanwijzingen zijn om informatie niet te geloven, besteed er dan ook geen aandacht aan.