Dammen opblazen in oorlogstijd: ook 80 jaar geleden gebeurde het tijdens de Tweede Wereldoorlog, met desastreuze gevolgen

Mei 1943 was een kantelpunt in de Tweede Wereldoorlog. Al enkele maanden verloren de Duitsers het momentum. De geallieerden slaagden erin om belangrijke winsten te boeken, onder andere in de Stille Oceaan en bij de slag om Stalingrad. Maar ook de Britten broedden op een uitdagend plan. Ze wilden de Duitse oorlogsindustrie recht in het hart raken.

Dat hart lag in het Ruhrgebied, want daar bevonden zich een aantal grote wapenfabrieken. Die waren voor hun werking sterk afhankelijk van de verschillende stuwdammen in de regio. Waterkrachtcentrales achter de stuwmeren leverden namelijk stroom voor de fabrieken. Maar de dammen zorgden ook voor zuiver water voor de staalproductie, én ze waren cruciaal voor het watertransport.

"Het is dan ook logisch dat de stuwdammen in het vizier van de Britten kwamen", vertelt Kris Quanten, professor militaire geschiedenis aan de Koninklijke Militaire School in "De wereld vandaag" op Radio 1. Zo ging de bal aan het rollen voor Operatie Chastise.

Het Duitse leger wist maar al te goed dat de stuwdammen een strategisch doelwit waren. Daarom beschermden ze de dammen met sterke luchtafweer zodat vliegtuigen niet zomaar konden overvliegen. Maar ook ónder het wateroppervlak waren obstakels aangebracht. De Duitsers hadden stalen netten gespannen om te voorkomen dat de geallieerden onder water torpedo's op de dammen konden afvuren.

Om toch door de verdediging te breken, ontwikkelden de Britten de stuiterbom. "Toen ik kind was, ketste ik weleens met keien op het water, en probeerde ik die zoveel mogelijk te laten stuiteren. Wel, dat is zo ongeveer hoe stuiterbommen werken", vertelt Quanten.

Al waren die bommen natuurlijk minder onschuldig. "Mastodonten van meer dan vier ton springstof!", vervolgt Quanten. "Die moesten langs het wateroppervlak over de torpedo-netten stuiteren om zo bij de dam te komen en daar te ontploffen. Het nadeel was dat de piloten de bommen op lage hoogte en met lage snelheid moesten droppen: een groot risico om in het vizier te komen van de Duitse luchtafweer."

In de nacht van 16 op 17 mei 1943 was het zover. Toen vloog een speciale, zwaar getrainde eenheid naar het Ruhrgebied met bommenwerpers. "Dat kwam als een totale verrassing voor de Duitsers", vertelt Quanten. De Britse stuiterbommen slaagden erin om twee dammen tot ontploffing te brengen: de Möhnedam en de Ederdam werden vernield, maar twee andere dammen hielden wél stand.

Metershoge vloedgolven en zware overstromingen zorgden voor een enorme ravage. "De Britten bereikten hun doel: de industriële productie lag een aantal maanden zo goed als stil in de Ruhrvallei. Maar de menselijke tol was groot. Door de overstromingen vielen meer dan 1.600 dodelijke slachtoffers. Vooral burgers, maar ook honderden krijgsgevangenen van de Duitsers die in kampen in de Ruhrvallei te werk gesteld waren."

Ook de Britten zélf moesten een zware prijs betalen. Acht van de 19 bombardementsvliegtuigen werden neergehaald, 53 soldaten kwamen om. "Maar de overlevenden werden als helden onthaald", vertelt Quanten. 

Zo kwam het dat exact 80 jaar geleden, op 22 juni 1943, de soldaten van de missie een medaille kregen uit de handen van de Britse koning George VI, en dat ondanks het grote aantal onschuldige slachtoffers. De leider van de operatie kreeg zelfs de hoogste Britse militaire onderscheiding: de Victoria Cross-medaille.

En ook na de oorlog bleef de missie tot de verbeelding spreken. In 1955 verscheen de Britse oorlogsfilm "The Dam Busters". Een sterk staaltje patriottisme van regisseur Michael Anderson, en ook de populairste film dat jaar in de cinemazalen van het Verenigd Koninkrijk.

Enkele weken geleden leek de geschiedenis zich te herhalen. Toen werd de Kachovka-dam vernietigd in Oekraïne. Daardoor liep een gigantisch stuwmeer leeg en overstroomden grote stukken land op de oevers van de Dnjepr-rivier. Duizenden mensen moesten geëvacueerd worden en er vielen dodelijke slachtoffers. De nood aan medische hulp is er ook op dit moment nog groot.

Ook al zijn er gelijkenissen, toch is de parallel met de Duitse dammen in 1943 niet één op één te maken, vindt Quanten. "De Kachovka-dam werd opgeblazen van binnenuit. En waarschijnlijk door de Russen zelf, die de controle over de dam hadden, om het offensief van Oekraïne te vertragen. Niet om cruciale infrastructuur te vernietigen, zoals in 1943."

Wat al helemaal anders is: de vernietiging van stuwdammen wordt vandaag gezien als een schending van het humanitair oorlogsrecht. "Niet meer dan logisch, als je ziet hoe ontwrichtend de impact op gewone mensen is", besluit Quanten.