Koning Willem-Alexander op bezoek: zoek de gelijkenissen of verschillen met onze koning Filip

Van de Nederlandse koning Willem-Alexander weten we exact hoe populair hij is. Elk jaar doet de Nederlandse openbare omroep NOS een peiling in de aanloop naar Koningsdag, zijn verjaardag. Dit jaar had hij weinig reden tot feesten, al viert hij ook zijn tienjarig jubileum. Nog nooit scoorde hij zo slecht. Een 6,5 op 10 kreeg Willem-Alexander, drie jaar geleden was dat nog 7,7.

Toen hij begon, was zijn rapportscore 7,2, dus hij heeft als nieuwe koning wel harten veroverd. Alleen blijven een paar fouten, gemaakt in coronatijd, aan hem plakken: zo ging hij onder meer op vakantie naar Griekenland, net toen de Nederlanders aangeraden werd dicht bij huis te blijven. Bij het poseren voor een foto kwamen hij en Máxima wat te dicht bij iemand die niet in hun bubbel zat. En kroonprinses Amalia kreeg een verjaardagsfeestje met meer gasten dan wat de regering-Rutte de Nederlanders had aangeraden.

Cijfers over de populariteit van koning Filip hebben we niet. De Franstalige commerciële zender RTL heeft na vijf jaar koning Filip wel een beperkte peiling gedaan, bij 1.000 Belgen. Daaruit zou blijken dat 58 procent van de Belgen de monarchie wil behouden, en 25,4 procent liever een republiek wil.

De laatste betrouwbare cijfers over hoe de Vlamingen en Walen aankijken tegen de monarchie komen uit een opinieonderzoek van de KU Leuven (door ISPO, het Instituut voor Sociaal en Politiek Opinieonderzoek) en dateren van 2014, toen Filip een jaar koning was. 45 procent van de Vlamingen vond op dat moment een koning nodig, en 66 procent van de Walen. Daartegenover wilden 24 procent van de Vlamingen af van de monarchie, en 11 procent van de Walen wilden hetzelfde.

Intussen zit Filip in juli tien jaar op de troon. Algemeen leeft het gevoel dat hij het goed doet, beter dan vooraf gedacht, en dat zeggen ook mensen die niet koningsgezind zijn. Filip torste de reputatie mee van "hij kan het niet", maar keerde die snel naar "hij rijdt een vlekkeloos parcours". En jaar na jaar lijkt hij meer gegroeid in zijn rol.

Koning Filip verrast ook. Eind vorig jaar stuntte hij met de Rode Duivels in een videofilmpje waar hij als coach de Rode Duivels aanmoedigt, om de WK-koorts aan te wakkeren. Op staatsbezoek naar Zuid-Afrika onlangs verbaasde hij zelfs koningin Mathilde toen hij zich aan skatemoves waagde met jongeren in een arme wijk van Johannesburg. Koning Filip outte zich ook al als kitesurfer en schilder, had Philippe Geubels op de koffie voor hun beider verjaardag, en heeft ook al “Vive le vélo” verwelkomd in zijn voortuin in Laken.

Ook in serieuze zaken deed hij verwonderen. Hij betuigde zijn spijt voor de wandaden in Congo, als eerste Belgische koning die zich daarover uitsprak. Binnen de eigen familie verraste hij door zijn halfzus prinses Delphine thuis uit te nodigen, meteen nadat de rechter haar erkend had als dochter van koning Albert. Op die manier haalde hij de angel uit een dossier dat de monarchie jarenlang pijnigde.

En onlangs bleek dat de koning een beetje verantwoordelijk is voor de vrijlating van ngo-medewerker Olivier Vandecasteele, na 455 dagen in een Iraanse cel. Dankzij de goede band met de sultan van Oman, waar de gevangenenruil tussen België en Iran plaatsvond. Met de huidige sultan ging Filip vroeger blijkbaar geregeld op reis, de vorige sultan kwam zelfs voor een belangrijke medische behandeling naar Leuven. En een jaar geleden gingen koning Filip en koningin Mathilde nog op officieel bezoek naar Oman.

Willem-Alexander wil niet altijd de pers bij zijn bezoeken of ontmoetingen met mensen die ertoe doen. Dat kan ook een reden zijn waardoor hij minder populair is. Wat hij doet of in beweging zet is volgens sommigen daardoor niet voor iedereen zichtbaar genoeg. 

Willem-Alexander wou vanaf het begin van zijn koningschap meer mens zijn dan majesteit, schrijven Nederlandse media. Dat was helemaal anders dan de stijl van zijn moeder Beatrix. Al is dat net wat de Nederlanders appreciëren, horen we zelf: "hij staat dicht bij de mensen, hij is gewoon." En ook: "Het mooiste aan hem vind ik dat je zijn emotie ziet."

Dat de stijl van de twee koningen anders is, is meestal het eerste wat iedereen opmerkt. Willem-Alexander is spontaner, losser, zal al eens een highfive geven aan mensen, terwijl Filip dat alleen zou doen met kinderen. Onze koning is gereserveerder. Al merkt de Nederlandse pers ook op dat ook Willem-Alexander ietsje krampachtiger is als er fotografen en camera’s bij zijn. Dan zou hij houteriger zijn en geforceerder spreken. Of hij struikelt over zijn woorden wanneer het er net toe doet.

Het Belgische koningshuis kan wat leren van het Nederlandse, maar omgekeerd is dat niet anders. Filip mag wat spontaner zijn zoals Willem-Alexander, zeggen sommigen. Intussen vinden mensen misschien ook dat Willem-Alexander wat foutlozer mag zijn zoals Filip.

Ook de Nederlandse monarchie zelf verliest wat van haar populariteit. Tot 2020, net voor de coronapandemie, vonden bijna acht op de tien Nederlanders dat de monarchie moest blijven bestaan (78 procent). Nu is dat nog maar iets meer dan de helft (55 procent). Dat heeft ook te maken met een andere evolutie: Nederlanders hebben een beperkt vertrouwen in instituties, zoals de nationale politiek en de media, en het koningshuis.

Willem-Alexander laat de peilingen niet aan zijn hart komen. "Voor positieve kritiek sta ik open", zei hij vorig jaar al op Koningsdag. "Van peilingen heb ik mij nog nooit wat aangetrokken. Als je niet tegen kritiek kan, dan krijg je situaties als in een dictatuur. Dat willen we niet." Op de vraag wat hij aan die peilingen zou doen, zei hij: "Ik denk dat ik een langetermijnpositie heb in Nederland, en de lange termijn zal bewijzen dat het allemaal in orde komt."

Filip en Willem-Alexander overleggen allebei wekelijks met de premier of - zoals dat in Nederland heet - de minister-president, en geregeld ook met andere regeringsleden. Ze ondertekenen wetten en koninklijke besluiten en bekrachtigen internationale verdragen. Ze staan dus dicht bij de politiek.

De ministers zijn verantwoordelijk voor de daden die beide koningen stellen of de woorden die ze uitspreken. Dat heet de "ministeriële verantwoordelijkheid", en zowel België als Nederland hebben ervoor gekozen om een grondwettelijke en parlementaire monarchie met ministeriële verantwoordelijkheid te zijn.

De politieke macht van beide staatshoofden is subtiel. Koning Filip kan invloed uitoefenen op de politieke hoofdrolspelers via advies, suggesties, waarschuwingen en aanmoedigingen. Hetzelfde geldt voor koning Willem-Alexander. Alleen heeft koning Filip nog de regie in handen bij de regeringsvorming, en Willem-Alexander niet meer.

Sinds 2012, een jaar voor Willem-Alexander koning werd, is die taak verplaatst naar de Tweede Kamer, dus naar het parlement. Daar kiest de voorzitter samen met de fractievoorzitters wie als bijvoorbeeld verkenner of (in)formateur het veld wordt ingestuurd. In België kiest de koning nog altijd.

Als scheidsrechter van de federale regeringsvorming ontvangt koning Filip na de verkiezingen de partijvoorzitters voor gesprekken onder vier ogen, en beslist dan wie hij het veld instuurt, en dat de hele regeringsvorming door.

Het is een rol waarvan zelfs N-VA-voorzitter Bart De Wever vindt dat koning Filip die juist doet. Toen we hem vroegen hoe Filip het doet als koning toen die zestig werd, zei hij: "Ik moet zeggen dat hij dat erg correct doet, ik kan vergelijken met de periode voor koning Filip, en dat was toch heel anders."

Een groot verschil tussen de twee is dat koning Filip geen interviews geeft en koning Willem-Alexander wel. Samen met koningin Máxima heeft hij er een gegeven net voor ze op de troon kwamen. Hij had ook een uitgebreid gesprek voor de camera toen hij vijftig werd. En voor zijn tienjarig koningschap kwam hij met een podcast "Door de ogen van de koning". Die is gemaakt in opdracht van het Koninklijk Huis en is dus geen journalistiek product.

Verder hebben hij en Máxima de gewoonte om op Koningsdag altijd de pers te woord te staan, de laatste jaren zelfs samen met hun drie dochters, en ook bij andere gelegenheden beantwoorden de Oranjes vragen van de pers voor de camera.

Zo ver gaat onze koning Filip niet. Het staat zelfs op de site van de federale overheid over de rol van de monarchie en de koning: "hij kent geen interviews toe". Omdat alles wat de koning zegt en doet politiek gedekt moet zijn door de regering (de ministeriële verantwoordelijkheid), vindt België interviews geven te delicaat. Die regelgeving houdt Willem-Alexander niet tegen.

België vindt toespraken, waarbij elk woord bestudeerd is, voorlopig een veiligere optie. Eén uitzondering was er, toen Filip en Mathilde twintig jaar getrouwd waren. Toen hebben ze willen terugblikken en praten over hun leven samen. "Ik dacht toen dat alles in haar zat, maar het is nog meer", vertelde hij toen opvallend openhartig. En ook dat zij de kinderen en hem "aanmoedigt om te zijn wie we zijn. Als de ander zegt dat we goed zijn, dat is super."

En ook een kindreporter van Karrewiet is eens ontvangen op het Kasteel van Laken, en heeft toen een interview mogen doen met de koning.

Als kroonprins gaf hij wel sporadisch interviews over wat hij deed, op economische missies in het buitenland, en in 2008 een uitgebreid interview aan het VRT-magazine Koppen, over zijn taak als kroonprins, en hoe hij en zijn gezin daarmee omgaat. Koningin Mathilde is daarin vrijer, zij geeft wel interviews. Bijvoorbeeld over de Duurzame Ontwikkelingsdoelstellingen of tijdens haar werkbezoeken in het buitenland voor UNICEF, het kinderfonds van de Verenigde Naties. Of met haar vijftigste verjaardag.

Wel heeft koning Filip informele gesprekken met journalisten, bijvoorbeeld op het begin en einde van elk staatsbezoek. Voor dit staatsbezoek heeft Willem-Alexander zelfs Belgische journalisten uitgenodigd voor een informele babbel.

Beide landen hebben een kroonprinses. Voor ons land is dat een primeur, terwijl Nederland vóór koning Willem-Alexander drie koninginnen op rij had: Wilhelmina, Juliana en Beatrix. De Nederlandse kroonprinses Amalia, ook de Prinses van Oranje genoemd, is 19 jaar. Onze kroonprinses Elisabeth, de Hertogin van Brabant, is er 21. Zij wordt de eerste koningin der Belgen die ook staatshoofd is.

Beide ouderparen willen voor hun kinderen een normale kindertijd buiten de schijnwerpers. Met niet te veel officiële opdrachten. Toch had Elisabeth, anders dan Amalia, niet helemaal een jeugd in de luwte. Druppelsgewijs, en goed omringd, laten Filip en Mathilde haar kennismaken met het leven dat haar wacht.

Elisabeth is vier als ze voor het eerst mee gaat naar het Te Deum op de Nationale Feestdag. Op haar zevende neemt ze al het woord in een video voor de Zuidpoolbasis, die naar haar genoemd is. Op haar negende opent ze een kinderziekenhuis.

Op haar twaalfde brengt onze kroonprinses een zelfgeschreven speech op een van de grote herdenkingsprojecten van de Eerste Wereldoorlog, Lichtfront, die indruk maakt. In 2019, ze is dan zeventien, schakelt alles een versnelling hoger: ze gaat mee met haar vader naar de brandweer van Brussel, en samen met haar moeder maakt ze haar eerste werkreis naar Kenia, een humanitaire trip voor UNICEF.

Haar achttiende verjaardag viert onze kroonprinses met een plechtigheid op het paleis. Een bijzonder moment, ze is dan meerderjarig en kan haar vader rechtstreeks opvolgen, mocht dat nodig zijn. "Het land kan op mij rekenen", zegt Elisabeth in haar speech. Sindsdien kwam ze meer op het voorplan: ze deed activiteiten zonder haar ouders, en ging samen met haar moeder op een tweede werkbezoek naar Egypte. Ze trad daarbij in de archeologische voetsporen van haar betovergrootmoeder koningin Elisabeth, naar wie ze vernoemd is.

Elisabeth draait nu ook meer mee in het koninklijke society leven. Met haar vader ging ze onlangs naar het huwelijk van de Jordaanse kroonprins, en ervoor naar de receptie aan de vooravond van de kroning van koning Charles. Vorig jaar ging ze met moeder Mathilde naar het verjaardagsfeest van de Noorse kroonprinses, waar Elisabeth met verschillende troonopvolgers samen was. Onder wie ook Amalia.

Elisabeth is nu al graag gezien en haar populariteit lijkt te groeien met de dag. Ze is spontaan, en ook bedachtzaam. Ze heeft de voorzichtigheid en discretie van haar vader, en het gemak om met mensen om te gaan van haar moeder. Ze is intelligent, was altijd een goede leerling, en spreekt uitstekend Nederlands. De meeste Belgen zien dat Elisabeth groeit in haar rol als toekomstige koningin.

Zover is het nog niet. Eerst focust Elisabeth nog ten volle op haar studies. Volgend jaar haalt ze haar bachelor "History & Politics" aan de Universiteit van Oxford. Dat ze erna verder studeert, ligt voor de hand. Ook voor Amalia komen haar studies op de eerste plaats. Vorig jaar is ze begonnen met de bachelor "Politics, Psychology, Law and Economics" aan de Universiteit van Amsterdam.

Tot Amalia achttien werd, leidde de kroonprinses een veeleer afgeschermd leven. Ze had maar drie publieke afspraken per jaar: Koningsdag en twee fotosessies, meestal tijdens de wintersportvakantie en in de zomer. In ruil voor die fotosessies laat de pers de Oranjes met rust tijdens hun privémomenten. Dat moet, het ligt vast in de mediacode die Willem-Alexander in 2005 bedacht heeft om de privacy van de Oranjes te beschermen.

Op haar achttiende zette de Prinses van Oranje haar eerste stap als troonopvolger, met een toespraak in de Raad van State, het belangrijkste adviesorgaan van de regering en het parlement. Amalia spreekt er over "het ambt dat op mij wacht, in de verre toekomst hoop ik, al is er altijd het besef dat het morgen kan zijn." En zegt ook dat "ze nog veel zal moeten leren".

Via een boek op haar achttien jaar - een traditie voor de troonopvolger - leert de Nederlander Amalia wat beter kennen. Ze kijkt ernaar uit om in het normale studentenleven te duiken, en "op kot" te gaan in Amsterdam. Lang duurt die vrijheid niet. De kroonprinses wordt bedreigd vanuit het criminele milieu, en moet opnieuw in het ouderlijke paleis gaan wonen.

Verre afstand maakte het mogelijk dat we haar begin dit jaar weer zagen openbloeien, op een kennismakingsreis naar het Caribisch deel van het koninkrijk (ook Aruba, Curaçao en Sint Maarten maken deel uit van het Koninkrijk der Nederlanden). Twee weken lang stond ze er volop in de schijnwerpers.

Weten we wat de passies zijn van de koningen? Koning Filip heeft de mens achter de koning de voorbije jaren meer getoond. We weten dat hij loopt. Hij skiet. Vroeger tenniste hij, en speelde hij golf.

Koning Filip leest veel, zegt iedereen die hem kent. Hij speelt piano, sinds 2011, dat heeft hij zelf eens verklapt. Hij schildert, dat weten we sinds hij er een fotootje van postte op de sociale media. En we weten dat ons staatshoofd kitesurft, door een filmpje op Facebook. Daar heeft hij onlangs gebroken ribben aan overgehouden.

Filip toont zijn hobby’s en ze staan ook open op de website van de Belgische monarchie. Zulke info vinden we niet bij Willem-Alexander, maar in zijn podcast vertelt hij wel dat hij golft. En nog fanatieker tijdens de coronaperiode.

De Oranjes houden er ook van om een tochtje te maken te paard. Willem-Alexander besteedt zijn vrije uurtjes graag op het water, En hij vliegt ook graag. Hij heeft verschillende vliegbrevetten. En om zijn vlieguren bij te houden, vliegt de Nederlandse koning als gastvlieger bij KLM.