Woede en veel vragen na de zaak-Sanda Dia: is er klassenjustitie in ons land?

"Fok klassenjustitie", dat stond op het bordje waarmee Robbie Orobator protesteerde tegen de uitspraak in het proces rond de dood van Sanda Dia. "Het gaat niet over individuele rechters, maar over het mechanisme dat ervoor heeft gezorgd dat de 18 Reuzegommers topadvocaten konden krijgen terwijl de vader van Sanda Dia aangewezen was op de goodwill van Sven Mary, die het voor hem gratis wilde doen. Wat me het meest frustreert, is dat ze er veel te gemakkelijk mee zijn weggekomen. Ik heb niet het gevoel dat er rechtvaardigheid is in deze zaak. We leven in een ongelijke maatschappij die zich weerspiegelt in het gerecht. Als de situatie omgekeerd was geweest, als het 18 jongens van allochtone afkomst waren, dan zouden de straffen zwaarder zijn geweest."

"Klassenjustitie is een containerbegrip met heel veel interpretaties", zegt Maartje Verdickt. Je kan het definiëren als selectieve gerechtspleging waarbij mensen die niet tot de heersende klasse behoren zwaarder gestraft worden. Elementen die bepalen of je tot de heersende klasse behoort, zijn o.a. inkomen, beroepsstatus en etniciteit. In België en Nederland is er al onderzoek gedaan naar de invloed van etniciteit op bestraffing en daaruit blijkt dat je meer kans maakt op zwaardere straffen als je tot een etnische minderheid behoort. Maar het is moeilijk om te zeggen of er in deze zaak klassenjustitie was omdat het zo'n vaag begrip is en er weinig andere zaken zijn waarmee je kan vergelijken. "

"Ik durf me daar ook niet over uitspreken", zegt Dries Hiroux, "de advocaten van de ouders waren ook niet van de minsten". Volgens hem spreken die topadvocaten wel tot de verbeelding, maar het is ook bij pro-Deoadvocaten vanzelfsprekend om hun cliënten het advies te geven om niet te veel te zeggen. "Als we over klassenjustitie debatteren, kunnen we het beter hebben over de toegang tot pro-Deoadvocaten of het afkopen van rechtszaken bijvoorbeeld."

"In principe kan je zeggen dat de straffen voor de Reuzegommers een milde toepassing zijn van de strafwet", zegt Dries Hiroux. "De 'vork' voor mensonterende behandeling en onopzettelijke doding, waarvoor de Reuzegommers zijn veroordeeld, gaat van nul tot twee jaar. Stel dat ze zouden zijn veroordeeld tot een gevangenisstraf van twee jaar, de zwaarste straf voor dit misdrijf, dan zouden ze die straf niet moeten uitzitten (in België worden gevangenisstraffen onder de twee jaar niet uitgezeten in de gevangenis, je kan wel een enkelband krijgen, red.) en dan zou de discussie daarover gaan. Voor een werkstraf is het maximum 300 uur, dat wil bijvoorbeeld zeggen een heel jaar lang elke zaterdag vrijwilligerswerk doen. Je kan je afvragen welk van de twee, gevangenisstraf of werkstraf, effectiever is."

"Ik had meer verwacht", zegt Robbie Orobator, "omdat het ook niet op hun strafblad komt". "De straf komt wél op hun strafblad, de politie en het gerecht kunnen dat zien, maar het staat niet op het uittreksel dat een werkgever kan opvragen", vult Dries aan. "Wat ik wel graag had gezien", zegt Robbie,  "is dat de geldboete die ze kregen in verhouding zou staan met het inkomen van hun ouders. En wat echt ontbreekt, is dat het elitarisme binnen Reuzegom niet is aangepakt. Het doel van hun brutale doop was om zich te onderscheiden, ze voelen zich beter, ze zeiden zelf dat ze tot de Vlaamse elite behoren. Ik wil niet leven in een samenleving waarin dat elitarisme wordt aanvaard."

"Er is een kader waarin vastligt wat de minimum- en maximumstraffen zijn voor bepaalde misdrijven," zegt Maartje Verdickt, "en daarbinnen kan de rechter zelf bepalen welke straf hij gepast vindt. Hij houdt daarbij rekening met de jonge leeftijd, het blanco strafregister en de ernst van de feiten. Het is moeilijk om deze straf te vergelijken met de straffen voor bijvoorbeeld te snel rijden, je kan enkel vergelijken met gelijkaardige zaken." 

Welke werkstraffen krijgen de Reuzegommers nu? "Dat kan heel gevarieerd zijn," zegt Maartje, "maar er wordt gestreefd naar een "spiegelstraf" waarbij het werk wordt afgestemd op de feiten die zijn gepleegd. Bijvoorbeeld in een ziekenhuis, een revalidatiecentrum of bij slachtoffers van geweld."

De woede en frustratie over het arrest zullen niet verdwijnen door meer transparantie, zegt Robbie, maar het is wel een heel ontoegankelijk arrest. Het zijn 117 pagina's vol juridische termen. Ik heb het zelf proberen te lezen maar kwam niet verder dan pagina 20. Het is ook blok voor de studenten, we hebben er de tijd niet voor. Maar zelfs als je het niet helemaal begrijpt, kan je het er niet mee eens zijn."

"De belangrijkste les voor justitie is dat er blijkbaar heel wat onbegrip is", zegt Maartje, "vooral door een gebrek aan kennis. Dus het is heel belangrijk om goed te communiceren in een begrijpelijke taal, zodat je de beslissing beter kan kaderen."

"Er zijn al initiatieven daarvoor", zegt Dries, "in Gent hebben magistraten voorgesteld aan scholen om langs te komen om te vertellen wat ze elke dag doen. Justitie is weinig transparant, ook omdat er het geheim is van het onderzoek, maar er is misschien toch nog wat ruimte om wat transparanter te zijn over de werkwijze en de filosofie erachter. Dat is een gezonde samenleving."

"Ik begrijp niet waarom de media de namen van de Reuzegommers niet hebben vrijgegeven", zegt Robbie. "In andere rechtszaken gebeurt dat wel, het lijkt of er twee maten en twee gewichten worden gebruikt. Het lijkt dat het is omdat het om witte jongens gaat van goede komaf en dat hen de hand boven het hoofd wordt gehouden. Veel mensen begrijpen dat niet."

"Wij zijn altijd heel voorzichtig", zegt Dries, "we redeneren: wat brengt die extra informatie bij? Bovendien geeft de rechter een werkstraf met het oog op re-integratie in de maatschappij. En de deontologische code voor journalisten zegt dat een journalist rekening moet houden met die re-integratie. Het is dan niet aan de journalisten om daar een andere houding in aan te nemen. Maar het wordt bij elk geval opnieuw afgewogen en met de hand op het hart: er zijn geen afspraken over gemaakt tussen media. Iedereen heeft onafhankelijk dezelfde afweging gemaakt en beslist om de namen niet te geven."

"Ik hoop op een hervorming van het strafwetboek", zegt Robbie, "maar ik besef dat je in een ongelijke maatschappij geen rechtvaardige rechtspraak kan hebben. Economische ongelijkheden tussen klassen gaan altijd weerspiegeld worden in de rechtspraak.

"Ik denk niet dat er op basis van dit arrest alleen nieuw beleid moet komen", zegt Dries, "want dan komt dat beleid vanuit emotie. Wat ik aanvoel is dat er algemeen, zowel vanuit progressieve als conservatieve hoek, een vraag komt naar strengere straffen. Ik weet niet of dat een goeie evolutie is. De redenering achter werkstraffen is dat een straf een functie moet hebben en nuttig moeten zijn en daar lijken we nu van weg te gaan."