"Twitter avant la lettre": hoe we ook een eeuw geleden door beelden werden misleid via "de magische lantaarn"

Propaganda en misleiding lijken door sociale media zichtbaarder dan ooit. Maar ook een eeuw geleden was de verspreiding van allerlei beelden met een bepaald doel niet zo ongewoon.

"Vanaf het einde van de negentiende eeuw werden de Belgische steden overspoeld met lichtbeelden", zegt historica Margo Buelens-Terryn (Universiteit Antwerpen) in de VRT NWS podcast "Het uur van de waarheid". Buelens-Terryn doctoreerde deze week op dat thema. "Dit kwam door het nieuwe gebruik van de projectielantaarn, die ook wel de magische lantaarn of toverlantaarn werd genoemd."

De toverlantaarn was een soort voorloper van de diaprojector. Slides werden op een groot scherm geprojecteerd en werden vergezeld van een lezing of voordracht. "We zien dat heel veel verschillende mensen die toverlantaarn beginnen gebruiken om kennis over te brengen", zegt Buelens-Terryn. "Mensen in dienst van de overheid, onderwijzers, priesters of mensen die in Congo waren gaan werken: allemaal maakten ze er gebruik van."

Maar misleiding was nooit veraf. "Beelden zijn nooit neutraal en dat was een eeuw geleden ook zo", klinkt het. Vaak hadden de beelden een specifiek doel of dienden ze als een vorm van propaganda.

"Een opvallend voorbeeld is hoe een beeld door meerdere partijen werd ingezet om het eigen verhaal kracht bij te zetten. In de jaren 1920 zien we bijvoorbeeld een beeld van een hongerig kindje op een bed rondgaan. Oorspronkelijk was dat een beeld van een ontdekkingsreiziger die de hongersnood in de Sovjet-Unie had gezien en daar geld wou voor inzamelen."

"Maar we zien al snel dat de foto ook werd gebruikt in andere contexten. De katholieken bijvoorbeeld toonden het beeld tijdens lezingen om te waarschuwen voor het gevaar van het communisme en het socialisme. Daarbij gaven ze kritiek op hoe het communistische bestuur de hongersnood had aangepakt."

De beelden werden ook om moraliserende redenen ingezet. "In de jaren 1920 zien we veel voordrachten over geslachtsziektes opduiken", zegt Buelens-Terryn. "Er bestond immers een grote angst voor syfilis. Met beelden van de ziekte wilden ze kennis overdragen, maar ook afschrikken. Er zat een erg belerend toontje aan. Ideeën als seksuele onthouding werden sterk verdedigd."

Ook in koloniale lezingen worden de beelden op misleidende manieren gebruikt. "Beelden van zwarte mensen werden gebruikt om het "eigen, witte ras" beter voor te stellen", klinkt het. "Ze toonden foto's omdat die een groot waarheidsgehalte hadden. Maar ook toen werden beelden al in zekere zin fout voorgesteld."

"Tijdens een lezing van Karel Buls – voormalig burgemeester van Brussel – verwees Buls naar de beelden van Congolese kindjes met afgehakte handjes, die door tegenstanders van de Congo-Vrijstaat getoond werden. Daarbij vertelde hij dat die beelden bestonden, maar niet dat de handen waren afgehakt. Volgens de voormalige burgemeester waren de kinderen aangevallen door wilde dieren. Dat strookte natuurlijk niet met de waarheid."

De grote populariteit van de magische lantaarn is vooral te wijten aan de nieuwe maatschappelijke context in die periode, zegt de historica. "Er was sprake van democratisering die gepaard ging met stemrecht. De massa kreeg dus een stem. Voor de heersende klasse werd het belangrijk om die massa te kunnen bereiken én te bespelen. Zo probeerden ze hun macht in stand te houden."

“Bovendien kregen mensen meer vrije tijd in die periode. De angst bestond dat mensen die tijd fout zouden besteden. De toverlantaarn werd dus ook ingezet met morele doeleinden."

Bereikte de magische lantaarn evenveel mensen zoals de sociale media dat vandaag doen? "In de jaren 1920 woonden veel mensen die voordrachten dagelijks bij", zegt Buelens-Terryn. "Beelden werden ingezet om emoties op te wekken omdat ze wisten dat beelden een belangrijke rol spelen in hoe we reageren op nieuws."

"Denk maar aan de overstromingen in Wallonië een tijdje terug: veel mensen schoten in actie nadat ze de beelden op sociale media hadden gezien. De lichtbeelden werkten op dezelfde manier. Men wilde mensen betrekken bij iets wat gebeurd was om zo een bepaald doel te bereiken."