CHECK – TikTok staat vol met filmpjes over ADHD: drie populaire video’s onderzocht  

In deze TikTok-video wordt beweerd dat cafeïne geen oppeppend effect heeft bij mensen met ADHD. Integendeel, cafeïne zou mensen met ADHD net kalmer maken. De video werd drie miljoen keer bekeken. In deze video wordt dan weer beweerd dat cafeïne ertoe leidt dat mensen met ADHD zich beter zouden kunnen concentreren. 

In het verleden werden verschillende studies uitgevoerd naar de effecten van cafeïne op mensen met ADHD. Zo bleek uit deze metastudie uit 2000, dat is een onderzoek naar reeds bestaande studies, dat cafeïne effect had op mensen met ADHD. Het leidde ertoe dat kinderen met ADHD minder impulsief waren. Het effect was weliswaar kleiner dan met medicatie, maar wel groter dan helemaal zonder behandeling.

Professor Marina Danckaerts, diensthoofd kinder- en jeugdpsychiatrie van UPC KU Leuven, plaatst echter een kritische noot bij het onderzoek uit 2000 en benadrukt het beperkte karakter ervan. "De studies die tot dan werden uitgevoerd, waren van lage kwaliteit. Ze werden uitgevoerd met kleine onderzoeksgroepen (gemiddeld 14 kinderen per studie) en bij adolescenten en volwassenen was er al helemaal geen onderzoek."

De groeiende populariteit van energie- en cafeïnerijke drankjes leidde recenter tot nieuw onderzoek. Uit enkele studies bleek dat mensen met ADHD deze drankjes vaker gebruikten. Bovendien suggereerden de studies dat ze werden ingenomen als een vorm van zelfmedicatie. Maar ook dit kan een andere verklaring hebben, aldus Marina Danckaerts. “Er werd ook een hoger gebruik van andere genotsmiddelen, zoals alcohol of nicotine, vastgesteld bij mensen met ADHD. Het kan dus evengoed te maken hebben met experimenteergedrag en de impulsiviteit van mensen met ADHD."

Daarnaast werd nog een kleinschalig wetenschappelijk onderzoek  uitgevoerd bij vijf kinderen tussen de 8 en 15 jaar met ADHD.  In dit onderzoek werden de effecten van cafeïne en theanine (natuurlijke bestanddelen van thee) onderzocht. Uit dit onderzoek bleek dat de combinatie van theanine en cafeïne verbeteringen liet zien bij stoornissen gerelateerd aan ADHD. Er was sprake van een verbeterde aandachtsspanne, minder afleiding en een verbeterde algemene cognitie. De onderzoekers geven aan dat cafeïne en theanine een veilige, effectieve therapeutische strategie kan zijn om ADHD te beheersen. 

Een ander onderzoek van vorig jaar - ditmaal uitgevoerd bij volwassenen - vond dan weer geen verband tussen ADHD en de cafeïne-consumptie van volwassenen. Al deze studies geven vooral aan dat bijkomend onderzoek nog nodig is en men op basis van de bestaande studies nog geen conclusies kan trekken. 

De negatieve effecten van cafeïne bij adolescenten werden daarentegen wel al aangetoond, zegt Marina Danckaerts. "Bij adolescenten met ADHD werd wèl al aangetoond dat een toename van slaapproblemen was geassocieerd met een verhoogd cafeïnegebruik in de namiddag en avond. Het is dus vooralsnog niet aangetoond dat er duidelijke positieve effecten zijn van cafeïnegebruik bij ADHD-symptomen, terwijl negatieve impact wèl is aangetoond."

Een tweede claim die veel rondgaat, is het feit dat mensen met ADHD geen objectpermanentie zouden hebben. Een video waarin dat beweerd wordt, werd zo'n vierhonderdduizend keer bekeken. Objectpermanentie betekent dat je weet dat bepaalde objecten of personen blijven bestaan, ook wanneer je ze niet kan waarnemen. Ook in deze video wordt beweerd dat mensen met ADHD enkel aan anderen denken als ze hen ook kunnen zien. 

Objectpermanentie is een concept dat werd ontdekt door kinderpsycholoog Jean Piaget . Het ontwikkelt zich bij baby’s tijdens het eerste  levensjaar . Objectpermanentie houdt in dat baby's weten dat hun mama niet weg is, ook al heeft ze de kamer verlaten. Of als er een balletje onder de zetel rolt, weten ze dat het balletje nog steeds bestaat, ook al zien ze het niet meer.  

Karen Vertessen, kinder- en jeugdpsychiater bij UPC KU Leuven, vertelt dat de definitie van objectpermanentie die in de video gehanteerd wordt, niet klopt. “De jongedame in dit filmpje verwijst hier naar objectpermanentie, maar dat lijkt niet helemaal te kloppen. Ze weet nog dat de andere persoon bestaat, ze lijkt er vooral veel minder aan te denken. Indien ze geen objectpermanentie zou hebben, dan zou ze ook niet meer weten dat deze persoon bestaat.”  

Danckaert en Vertessen bevestigen dat mensen met ADHD wel degelijk objectpermanentie hebben. Wanneer mensen geen objectpermanentie hebben, dan hebben zij een mentale beperking en het verstand van een baby in zijn eerste levensjaar. 

Volgens Vertessen heeft het feit dat mensen met ADHD objecten of mensen vergeten, verschillende andere verklaringen en is het ook sterk persoonsgebonden. “Dit hangt heel hard af van persoon tot persoon, maar een reden zou kunnen zijn dat mensen met ADHD nu eenmaal makkelijk dingen vergeten. Dat is een van de kernsymptomen van ADHD. Daarnaast kunnen zij ook moeilijk dingen in gedachten houden en hebben zij het moeilijk met meervoudige opdrachten waarbij ze aan verschillende dingen moeten denken." 

De laatste claim gaat over het feit dat mensen met ADHD zich urenlang kunnen concentreren op bepaalde zaken. Dit wordt ook wel hyperfocus genoemd. In deze video wordt verteld dat mensen met ADHD dit enkel kunnen met zaken die ze leuk vinden en dat ze zich moeilijk of niet kunnen concentreren op dingen die ze minder of niet leuk vinden. 

Volgens Marina Danckaerts en Karen Vertessen is je moeilijk kunnen concentreren een kernsymptoom van ADHD. Wie ADHD heeft, kan er last mee hebben om zich te concentreren bij dingen die ze niet leuk vinden. Het klopt dat personen met ADHD zich bij sommige activiteiten beter kunnen concentreren dan in andere omstandigheden. 

Dit komt omdat mensen met ADHD taken waarvoor intrinsieke motivatie bestaat, met andere woorden taken die ze graag doen of hen interesseren, makkelijker kunnen volhouden. Ook taken die nieuw of spannend zijn, of die hen snelle en voortdurende bekrachtiging geven, kan men langer volhouden. Een voorbeeld hiervan zijn computerspelletjes omdat deze aan de beschrijving hierboven voldoen. 

"Dit heeft te maken met de beloningssystemen in de hersenen. Als die gestimuleerd worden, wordt de activiteit meer betekenisvol en kan ze langer worden volgehouden. Omgekeerd zijn taken die een hoge cognitieve inspanning vereisen juist minder motiverend voor jongeren met ADHD", aldus Danckaerts en Vertessen. 

Voor de zogenaamde ‘hyperfocus’ waarvan sprake bestaat geen eenduidige wetenschappelijke definitie. Wel wordt het fenomeen herkend bij ADHD. Hyperfocus kan voordelen hebben, maar kan ook tot bijkomende moeilijkheden leiden, zoals problemen met tijdsinschatting, problemen met prioriteiten stellen en problemen met sociale interacties.