Haalden Trump en Orbán de mosterd bij Berlusconi? "Hij heeft getoond hoe je als populist de media bespeelt"

Vanochtend is Silvio Berlusconi op 86-jarige leeftijd overleden. De Hongaarse premier Viktor Orbán was er snel bij om hem te eren via sociale media. "De grote strijder", schreef Orbán bij een foto waarop de twee broederlijk naast elkaar staan.

Orbáns bewondering hoeft niet te verbazen. De rechts-populistische Hongaar plaatst zichzelf maar al te graag in de traditie van Berlusconi, die volgens experts begin jaren 90 mee aan de basis lag van het moderne Europese populisme.   

"Hij is een van de originele populisten waar politici zich de afgelopen decennia aan gespiegeld hebben", zegt Stefan Rummens, politiek filosoof aan de KU Leuven en gespecialiseerd in populisme. 

Voor Berlusconi in de politiek ging, zette hij zichzelf op de kaart als mediamagnaat. Met Mediaset had hij de belangrijkste Italiaanse commerciële zenders in handen. Van die macht maakte hij handig gebruik. "In het bespelen van het publiek via de media is hij van alle populisten het verst gegaan en hebben anderen veel van hem geleerd. Hij kon letterlijk bepalen wat er op tv over hem gezegd werd, daar dromen alle populisten van", aldus Rummens.

"Daarom past de term media-populist het best bij hem", legt Rummens uit. "Het bespelen van de media was zijn toegang tot politieke macht. Hij bouwde zorgvuldig aan zijn imago. Dat uitpakken met een bepaalde persoonlijkheid en stijl was veel belangrijker dan de inhoud. Voordat hij op het toneel verscheen speelde charisma veel minder een rol in de politiek."

Over Berlusconi doet het verhaal de ronde dat hij een peiling liet uitvoeren voor hij zich begin jaren 90 aan politiek waagde. Die moest tonen aan welke kant van het politiek spectrum het gat in de markt lag. Hoewel hij daarvoor aan de socialisten gelinkt werd, koos hij voor een rechts programma. Bij zijn eerste deelname aan verkiezingen werd hij premier. 

Het verhaal doet denken aan de voormalige Britse premier Boris Johnson. Die schreef zowel een column die pleitte voor de brexit als een column die het tegenovergestelde beargumenteerde. Uiteindelijk koos hij voor het Leave-kamp, de andere column verdween in de vuilbak. 

"Berlusconi werd gekenmerkt door opportunisme. Hij was geen idealist die aan politiek deed om de samenleving vorm te geven naar zijn wereldbeeld. Het ging hem vooral om het beschermen van zijn eigen economische belangen, de macht en de personencultus", zegt Rummens.

Daar zit hem het verschil met autoritaire leiders zoals Orban en Erdogan volgens Rummens: "Die hebben een hele duidelijke ideologische basis en willen hun land vanuit een uitgesproken overtuiging in een bepaalde richting duwen. Daarvoor moet dan alles wijken." 

Rummens ziet kenmerken van hoe Berlusconi aan politiek deed, terugkomen bij Donald Trump: "Die uitgesproken persoonlijkheid en het grofgebekte, daarin komen ze heel erg overeen. Berlusconi was een van de eersten om zich niet veel aan te trekken van een beschaafde manier van aan politiek doen."

Berlusconi zaaide net als Trump ooit twijfel over het verloop van de verkiezingen. In 2006 eiste hij een hertelling toen bleek dat hij de duimen moest leggen voor Romano Prodi.

Al ging hij niet zover als Trump, zegt Rummens. "De bestorming van het Capitool was wel nog van een andere orde. Trump had het ook over het opsluiten van politieke tegenstanders en zette iedereen die het met hem oneens was weg als een leugenaar, ook de media. Berlusconi ging nooit zover over de schreef."     

In die zin vindt Rummens politici als Trump en Orban een groter gevaar voor de democratie. In tegenstelling tot Berlusconi stellen zij het hele democratische systeem in vraag. "Hij bevond zich altijd op de grens van wat mocht, maar sommige leiders nu verleggen zelf die grenzen. Figuren als Orban en Erdogan doen dat door de grondwet aan te passen en tegenstanders te elimineren."

De meer gematigde aanpak is een van de redenen waarom Berlusconi steeds terug op het toneel kon verschijnen volgens Rummens. "Hij is nooit radicaal geworden en was een aanvaardbare gesprekspartner op het Europese niveau daardoor. In tegenstelling tot andere vroege populisten zoals Jörg Haider in Oostenrijk."  

"Hij is misschien minder ver gegaan dan mensen die na hem kwamen, maar als het gaat over het doorgronden en domineren van het politieke theater is hij voor velen nog altijd een voorbeeld", concludeert Rummens.