Nog een jaar tot de verkiezingen: wat krijgt de Vlaamse regering nog voor elkaar?

"Onderwijs blijft een permanent belangrijke werf voor de regering. Minister Ben Weyts (N-VA) heeft nog enorm veel werk te doen het komende jaar, hij kan daar eigenlijk nooit mee stoppen", zegt politicoloog Carl Devos (UGent). 

"Alles begint bij het onderwijs." De Vlaamse regering maakte er in het regeerakkoord duidelijk een prioriteit van. "Dat moet van topkwaliteit zijn, onze kinderen vleugels geven en onze jongeren voorbereiden op een snel veranderende toekomst."

Met Ben Weyts kon grootste regeringspartij N-VA voor het eerst de bevoegde minister afleveren. De grote ambitie om voor een kentering te zorgen in het onderwijs, lijkt voorlopig moeilijk waar te maken. "Er heerst een crisissfeer in het Vlaamse onderwijs en ik denk niet dat de regering nog in staat zal zijn om die weg te werken het komende jaar", zegt politicologe Silke Goubin (KU Leuven). 

De crisissfeer kent zijn oorsprong vooral in het lerarentekort en de dalende onderwijskwaliteit. Weyts wil de lat opnieuw hoger in de Vlaamse scholen om zo het niveau van de leerlingen op te krikken.

De kwaliteitsmetingen de afgelopen jaren gaven echter steeds een verdere daling aan. Enkele weken geleden nog bleek uit een studie dat het leesniveau van 10-jarigen op een dramatisch dieptepunt zit en Vlaanderen een van de slechtste leerlingen van Europa is. 

Weyts bereikte na een lange strijd een akkoord met de scholenkoepels over een basispakket aan nieuwe eindtermen, minimumdoelen genoemd, voor de tweede en derde graad van het middelbaar. Die moeten het niveau doen stijgen. De volgende stap is om ook voor het lager onderwijs die minimumdoelen vast te leggen. De kans lijkt klein dat daarover deze legislatuur nog beslist zal worden. 

In februari stonden er zo’n 3.600 vacatures open in het onderwijs, een absoluut record. Veel pensioneringen en een lage instroom van nieuwe leerkrachten liggen aan de basis van het lerarentekort. Weyts kwam onder meer al met een hervorming van de vaste benoeming en de mogelijkheid tot het overzetten van anciënniteit voor wie uit de privé naar het onderwijs overstapt. Recent kondigde hij ook het statuut van ‘gastleraar’ aan. 

Eind dit jaar komt een zogenoemde ‘Commissie van Wijzen’ met een voorstel over het statuut van de leraren. Weyts gaf die commissie de opdracht om na te denken over een totaalplan om de job van leerkracht aantrekkelijker te maken. Daarna heeft de regering nog maar enkele maanden om met de aanbevelingen aan de slag te gaan. 

Devos en Goubin zijn het eens: voorlopig heeft deze Vlaamse regering niet voor een kentering kunnen zorgen in het onderwijs. "Je hangt als minister heel erg af van de onderwijskoepels, dat maakt het moeilijk om grote hervormingen door te voeren. Maar Weyts blijft natuurlijk de politieke verantwoordelijke. Als ze die ambities van in het begin willen waarmaken, is hij toch diegene die daarvoor moet zorgen", aldus Devos.

Tot ongenoegen van sommige parlementairen overstemde het gehuil van kinderen af en toe de vergaderingen in het Vlaamse halfrond de laatste maanden. Om de problemen in de kinderopvang op de agenda te houden, zakken wekelijks ouders met hun baby’s af naar het Vlaams Parlement. 

Het onderwerp kwam al nadrukkelijk naar voor in het regeerakkoord van Jambon I in 2019. "We zorgen ook voor extra plaatsen en meer flexibiliteit in de kinderopvang, De betaalbaarheid en leefbaarheid van de kinderopvang staat voorop." Toch kon de regering voorlopig niet voorkomen dat de crisis in de kinderopvang deze legislatuur groter werd. 

Na verschillende drama’s in de kinderopvang met onder meer een baby die overleed na mishandeling in ’t Sloeberhuisje in Mariakerke, volgde een parlementaire onderzoekscommissie. De conclusies van die commissie leidde tot het wettelijk vastleggen van het voorzorgsbeginsel. Minister van Welzijn Hilde Crevits (CD&V) wil op die manier de mogelijkheden rond toezicht en handhaving uitbreiden. 

De crisis in de crèches gaat ook over een tekort aan personeel en opvangplaatsen. "De werkdruk is hoog en de lonen zijn laag", klinkt het in de sector. In 2014 werd de zogenoemde begeleider-kindratio verhoogd tot 8 kinderen per ­begeleider, of 18 bij twee begeleiders. Het hoogste aantal in Europa. 

De vraag aan de regering om die ratio te verlagen klinkt luid. Maar daarvoor is meer personeel nodig, dat er niet is. Er is op dit moment al een tekort aan crèches. De Vlaamse kinderopvang kan niet aan iedereen een plaats geven die dat wil: er zijn naar schatting zo’n 7.500 plaatsen tekort. 

Experts pleiten ervoor om nog deze legislatuur werk te maken van loopbaanplan om de job van kinderbegeleider aantrekkelijker te maken.

Ook moet het subsidiesysteem aangepast worden, een maatregel die in het regeerakkoord stond. Minister Crevits werkt op dit moment aan een nieuwe wet op de kinderopvang, het is afwachten hoe die er precies zal uitzien. 

"De kinderopvang is een permanent zorgenkind voor deze regering. Je ziet ook dat er nood is aan echte maatregelen, niet enkel aan de verhoging van middelen. Als daar al plaats voor is in de begroting", zegt Devos. 

Om aan de noden van de kinderopvang te voldoen, blijft wel extra budget nodig. Daar is op dit moment geen ruimte voor. Crevits vroeg binnen de regering tijdens de begrotingscontrole in april om bijkomende middelen, maar kreeg die niet van haar collega’s.

Minister-president Jan Jambon verzekerde dat het dossier opnieuw op tafel komt tijdens de begrotingsgesprekken in september en daar “als prioriteit behandeld zal worden”. 

"Dit is een groot dossier dat samenhangt met veel andere aspecten binnen het welzijnsbeleid. Het is onmogelijk voor de regering om dat het komende jaar nog recht te trekken. Alle ouders die op zoek moeten naar kinderopvang zullen op problemen blijven stoten", zegt Goubin.

Opvallend: in mei kwam CD&V-voorzitter Sammy Mahdi nog met een groot plan op de proppen. Hij wil het budget verhogen van 800 miljoen naar 2 miljard om zo 10.000 extra plaatsen te creëren.

De partij heeft het departement met Crevits zelf in handen, maar dat plan komend jaar nog uitrollen lijkt onmogelijk. Het voorstel van Mahdi heeft meer weg van een vroege zet in de kiescampagne voor 2024, waarin de kinderopvang ongetwijfeld een thema zal worden.

Het stikstofdebat stortte de Vlaamse regering dit voorjaar in een diepe crisis. N-VA en CD&V stonden lijnrecht tegenover elkaar, de regering dreigde zelfs even te vallen over het dossier. In maart kwam het dan toch tot een compromis over hoe Vlaanderen er in de toekomst minder stikstof moet worden uitgestoten.  

Dat akkoord wil niet zeggen dat het debat daarover beslecht is. "Dit gaat absoluut nog opnieuw boven water komen. Dit is een pijnlijke hervorming, waartoe Europa ons verplicht. Eens de plannen uit het akkoord effectief gaan doorgevoerd worden, gaat er opnieuw protest komen. We gaan in Brussel nog wel eens kwade boeren zien", denkt Goubin.

Ook Devos verwacht dat het stikstofdossier het komende jaar nog voor ophef kan zorgen: "Het definitieve decreet is nog niet gestemd. Brouns en Demir gaan elkaar opnieuw tegenkomen. De partijen hebben allemaal hoog ingezet op dit dossier met het oog op hun achterban."

CD&V vreest vooral de impact op land- en tuinbouwers. Om tegemoet te komen aan die bezorgdheid staat in het akkoord dat nog wordt onderzocht of landbouwbedrijven die sluiten, hun stikstofuitstoot kunnen doorgeven aan andere bedrijven in de buurt. 

Per landbouwdossier kan bovendien bekeken worden of er meer stikstofuitstoot mogelijk is dan de afgesproken grens. Zo wordt het verschil tussen industrie en landbouw kleiner. Een milieueffectenrapport moet onderzoeken of die versoepelingen haalbaar zijn, al zijn er voorlopig weinig stappen genomen. Of de versoepelingen kunnen doorgaan, zal cruciaal zijn voor CD&V.

Minister Demir maakt zich sterk dat het decreet nog dit jaar gestemd kan worden in het parlement. Als uit het milieueffectenrapport blijkt dat de versoepelingen kunnen, dan worden die later nog toegevoegd, zegt ze.

De Boerenbond liet eind mei alvast weten naar de Raad van State te trekken tegen het akkoord van de Vlaamse regering. Die procedure kan voor lange juridische onzekerheid zorgen en in het ergste geval het akkoord van de regering vernietigen. 

Om de huidige onzekerheid bij de landbouwers tegemoet te komen, keurde het Vlaams Parlement woensdag een spoeddecreet goed om de bestaande vergunningen voor landbouwbedrijven te verlengen tot het einde van het jaar. 

Goubin verwacht niet alleen komend jaar nog discussie: "We onderschatten nog altijd wat er de volgende jaren op ons af komt. We zitten in Vlaanderen met een uitzonderlijke ruimtelijke ordening en het uitvoeren van verschillende maatregelen rond uitstoot en natuur gaat voor moeilijkheden blijven zorgen."