De Europese lidstaten slagen er al verschillende jaren niet in het eens te geraken over een bijsturing van het asiel-en- migratiebeleid. Vandaag lukt het misschien wel. Een voorstel van de Europese Commissie om een nieuwe, snelle grensprocedure in te voeren, maakt kans om goedgekeurd te worden door een meerderheid van de lidstaten. Net als een ander voorstel, om een beperkte groep asielzoekers te spreiden over Europa. De plannen zouden de instroom in landen zoals België moeten helpen te beperken.
Vandaag doorbraak in Europese asiel-en- migratiediscussie? Akkoord in de maak om meer migranten tegen te houden aan buitengrenzen
Hoe moet Europa omgaan met migranten en vluchtelingen die aankomen in Europa? Sinds de migratiecrisis van 2015 staat die vraag bovenaan de politieke agenda, maar een antwoord bleef tot nu toe uit.
Landen waar veel mensen aankomen, zoals Italië en Griekenland, vragen dat andere landen hen helpen, door vluchtelingen over te nemen. Landen zoals België en Nederland, waar veel migranten en vluchtelingen naar doorreizen, vragen dan weer dat die landen hun buitengrenzen beter zouden controleren. En lidstaten als Polen en Hongarije verzetten zich tegen elke vorm van solidariteit tussen de lidstaten.
De focus lag de voorbije jaren vooral op het zoveel mogelijk tegenhouden van migranten en vluchtelingen aan de buitengrenzen. Op vele plekken verschenen hekken, er werden deals gesloten met de Libische kustwacht om bootjes tegen te houden, en er zijn sterke aanwijzingen dat er ook aan regelrechte pushbacks wordt gedaan, onder meer in Griekenland en Kroatië.
Drie jaar geleden legde de Europese Commissie een voorstel op tafel om de procedures binnen Europa zelf grondig aan te passen. Lange tijd zag het ernaar uit dat dit plan tot mislukken gedoemd was. Maar nu is er misschien toch een politieke doorbraak in de maak. De verantwoordelijkheid van landen aan de buitengrens wordt groter. Als tegenprestatie krijgen zij zicht op meer solidariteit van andere landen.
Een nieuwe grensprocedure
Het eerste deel van de plannen omvat een gloednieuwe "grensprocedure" aan de buitengrenzen van de EU. Concreet: Italië, Griekenland, Spanje en Malta gaan verplicht worden om schifting te maken. Migranten uit landen met lage erkenningsgraad (minder dan 20 procent kans op erkenning) komen voortaan in die procedure terecht. Voor alle anderen blijven de gewone asielprocedures bestaan.
De snelle grensprocedure duurt maximum 12 weken. In die korte periode moet uitgemaakt worden of de migranten recht hebben of asiel of niet. In de meeste gevallen zal het antwoord negatief zijn. Daarna moeten ze terug naar het land waar ze vandaan komen. De redenering hierachter: door de snelle procedure krijgen mensen geen kans om zich te vestigen of een band op te bouwen met een land, en is terugsturen makkelijker.
Landen in Zuid-Europa zullen hiervoor de nodige opvangplekken moeten voorzien, minstens 30.000. Omdat elke plek vier keer per jaar gebruikt kan worden, gaat het in totaal om 120.000 migranten die op die manier aan de buitengrenzen zouden worden tegengehouden. Er zijn wel uitzonderingen: niet-begeleide minderjarigen komen niet in deze snelle procedure terecht. Of gezinnen met kinderen er wel in terechtkomen, daarover is er nog discussie tussen de lidstaten.
"We zien dat het erkenningspercentage vandaag in de hele EU gezakt is tot 36 procent", zegt staatssecretaris voor Asiel en Migratie Nicole De Moor (CD&V) in "De ochtend". "Dat betekent dat twee op de drie migranten eigenlijk geen bescherming nodig hebben. En voor een aantal van die mensen is dat meteen duidelijk bij aankomst. Dan moet je zorgen voor een snel antwoord en terugkeer naar het land van herkomst, en dat organiseer je veel makkelijker als je dat meteen kan doen aan de buitengrenzen dan wanneer je dat jaren later moet doen, zoals vandaag het geval is."
Twee op de drie migranten hebben vandaag eigenlijk geen bescherming nodig. Dan moet je zorgen voor een snel antwoord en terugkeer, en dat organiseer je makkelijker aan de buitengrenzen
Nicole De Moor, staatssecretaris voor Asiel en Migratie
Mocht de snelle grensprocedure vandaag al bestaan, zouden onder meer migranten uit landen als Marokko, Algerije, Tunesië, Egypte, Ghana, Senegal, Bangladesh en Pakistan in de snelle grensprocedure terechtkomen. De erkenningsgraad van migranten uit die landen ligt volgens het Europese Asielagentschap EASO vandaag immers onder de 20 procent.
De hoop van voorstanders van deze procedure is dat ze, gekoppeld aan een snelle terugkeer, zorgt voor een ontradend effect. Met andere woorden: dat Ghanezen of Pakistani voortaan twee keer zullen nadenken voor ze veel geld betalen aan een mensensmokkelaar om naar Europa te komen. Landen als België hopen dan weer dat er hierdoor minder migranten illegaal naar ons land zullen doorreizen om hier asiel aan te vragen.
EU-ministers werken samen aan migratiepact: "Strengere buitengrenzen moet druk op Italië en Griekenland verlichten"
Verplichte solidariteit
Het tweede voorstel probeert een uitweg te zoeken uit de impasse rond de spreiding van asielzoekers over het Europese grondgebied. Voor een grote groep migranten en vluchtelingen zullen immers wel de "gewone" asielprocedures blijven gelden. En dus ook de zogenaamde Dublin-regels, die bepalen dat het land waar iemand voor het eerst de EU binnenkomt, verantwoordelijk is voor opvang en onderdak tijdens die asielprocedure.
Italië, Griekenland, Spanje, Malta en Cyprus vinden al lang dat zij hierdoor onredelijk veel asielaanvragen moeten behandelen en zijn vragende partij voor een spreidingsplan. Eerdere pogingen in 2015 draaiden uit op een grote mislukking. Landen uit Centraal- en Oost-Europa (Polen en Hongarije) weigerden simpelweg de Europese spreidingsafspraken uit te voeren.
Nu ligt er dus opnieuw een plan op tafel: een verordening die elk EU-land verplicht tot solidariteit. Dat betekent niet dat elk land verplicht zal worden om asielzoekers uit Italië of Griekenland over te nemen. Landen kunnen hun solidariteit ook tonen door een vergoeding te betalen.
Concreet: elk jaar zullen lidstaten minstens 30.000 asielzoekers of erkende vluchtelingen moeten overnemen van landen waar het asielsysteem onder zware druk staat. De Europese Commissie bepaalt of dat het geval is. Dat aantal kan en zal vermoedelijk nog oplopen. Vervolgens is er een verdeelsleutel, op basis van het bevolkingsaantal en het bruto binnenlands product van de lidstaten.
Lidstaten aan de buitengrenzen krijgen heel wat extra taken, daarvoor moeten ze ondersteund worden. Door dit plan worden verschillende vormen van solidariteit mogelijk.
Nicole De Moor, staatssecretaris voor Asiel en Migratie
Voor België bedraagt het "fair share" in het mechanisme 3,19 procent. Dit betekent dat België een duizendtal asielzoekers zou moeten overnemen. Als België dat niet wil, dan is het verplicht om een financiële bijdrage te leveren. Voor elke asielzoeker die België niet overneemt van bijvoorbeeld Italië, moet het 20.000 euro aan Italië betalen. Over de precieze bedragen wordt wel nog onderhandeld.
Landen kunnen ook kiezen voor een combinatie van beide vormen van solidariteit: asielzoekers overnemen én betalen. Ook andere vormen van solidariteit, zoals operationele ondersteuning, zijn mogelijk. In het oorspronkelijke voorstel van de Europese Commissie was ook sprake van "return sponsorships", waarbij landen ervoor zouden kunnen kiezen dat zij een aantal migranten op hun kosten zouden terugbrengen, maar daar is geen sprake meer van.
Hoe groot is de kans dat dit plan wordt goedgekeurd?
De kans is fifty-fifty, zei een Europese diplomaat gisteren. Eén ding is zeker: Polen en Hongarije zullen dit plan niet goedkeuren, iets wat ze ook meteen aangaven bij de start van de gesprekken vanochtend, maar zij hebben geen vetorecht. De twee wetten, belangrijke onderdelen van het Europees migratiepact, kunnen met een "gekwalificeerde" meerderheid worden goedgekeurd. Dat wil zeggen: 55 procent van de lidstaten die 65 procent van de bevolking vertegenwoordigen.
Doorslaggevend wordt naar verluidt de positie van Italië, dat al lang vragende partij is voor meer Europese solidariteit. Het vroeg bij de start van de zittingen nog aanpassingen. In de loop van de dag wordt er verder onderhandeld. De cijfers die nu op tafel liggen, veranderen dus mogelijk nog.
Als een meerderheid de plannen goedkeurt, is de kous nog niet af. Er volgen dan nog onderhandelingen met het Europees Parlement. Mogelijk wordt dit nog een klus voor België, dat in de eerste helft van 2024 voorzitter van de Europese Raad is. Als er vandaag (of later deze maand) echter geen doorbraak is bij de lidstaten, dan wordt het moeilijk om alles nog rond te krijgen voor de ontbinding van het Europees Parlement in mei 2024, voor de Europese verkiezingen. Dat zou betekenen dat de asiel- en migratiediscussie nog veel langer blijft aanslepen.
"Het ergste scenario is dat we geen akkoord vinden", erkent staatssecretaris De Moor vanop de Europese Raad in Luxemburg, waar de ministers voor Asiel en Migratie van de 27 EU-lidstaten vandaag samenkomen. "Dat zou betekenen dat er een status-quo blijft en dat we in België moeten blijven roeien met de riemen die we hebben, zoals afgelopen jaar. Dat is onhoudbaar. Maar ik merk wel dat er veel bereidheid is rond tafel om tot een compromis te komen."
Ten slotte: de vraag blijft ook of dit hele plan ook uitvoerbaar is in de praktijk, en of het de effecten zal hebben die de voorstanders voor ogen hebben. "Maar als dit plan wordt goedgekeurd, is dat voor het eerst ooit dat de 27 landen het eens zijn over verplichte solidariteit. Dat is een heel belangrijke hervorming, want dat betekent dat in de toekomst geen enkel land nog de dans kan ontspringen en niets doen zoals vandaag het geval is", aldus De Moor.
