Gent draaischijf voor sociale uitbuiting van Bulgaren: "Echte maffiapraktijken, ik kreeg 50 euro per week"

"Het wordt almaar moeilijker voor ons om sociale uitbuiting op te sporen", zegt Filiep De Ketelaere. Hij is arbeidsauditeur en ziet in Gent de misbruiken bij Oost-Europeanen een enorme vlucht nemen. "Er zijn Turkse en Bulgaarse bendes actief die vanuit de stad heel België bedienen met illegale werkkrachten. Ze verdienen er grof geld mee. Het wordt witgewassen door investeringen in vastgoed of transfers naar het buitenland." De Ketelaere ziet verschillende soorten misbruik. "De ernst neemt echt toe. Soms worden mensen deeltijds aangenomen, maar werken ze dubbel en zo dus voltijds. Soms doppen ze of hebben ze ziekteverlof, terwijl ze eigenlijk aan de slag zijn. Er zijn ook systemen met postbusvennootschappen in het buitenland en met schijnzelfstandigheid."

"Er zijn in Gent veel koppelbazen actief. Ze gaan mensen ronselen op café of op andere plaatsen, vaak vinden ze er Oost-Europeanen die hopen op een beter leven", verklaart De Ketelaere. Ze komen onder meer terecht in de vleesindustrie of de bouwsector. Rumen* is zo iemand. Hij kwam enkele jaren geleden naar België in de hoop er werk te vinden. "Ik kom uit een erg arme regio in Bulgarije waar het leven hard was. Ik vond in Gent heel snel een job, via een kennis. Ik mocht meteen aan de slag in de bouwsector en kreeg ook een klein kamertje waar ik kon slapen. Ik ondertekende een contract en ging voltijds aan de slag", getuigt de man. "Ik dacht dat alles in orde was." 

Rumen kreeg 50 euro per week van zijn werkgever. "Ik kon er niet van leven, ik had geen geld om eten te betalen. Op de duur waren al mijn kleren en schoenen versleten. Ik kon zo niet verder en ben daarom gestopt. Ik werd uit het kamertje gezet, zo kwam ik op straat terecht." Rumen overleefde door hier en daar afbraakwerken te doen. De ene keer werd hij betaald, de andere keer niet. Pas als een Bulgaars gezin hem in huis neemt en hem een vast adres bezorgt, gaat de bal aan het rollen. "Plots kreeg ik brieven dat ik duizenden euro’s achterstallige sociale lasten moest betalen, als zelfstandige. Ik viel uit de lucht."

Rumen is geen alleenstaand geval. Bij de VDAB en het Jobteam van de stad Gent zien ze met de regelmaat van de klok Oost-Europeanen, vooral Bulgaren, die jarenlang uitgebuit zijn. "Veel mensen komen eerst in het zwarte circuit terecht, gewoon omdat het een snelle manier is om aan geld te raken om te kunnen overleven", zegt Kristof D’Haese van het Jobteam. "Het gaat vooral om mensen die in eigen land ook kwetsbaar waren, van etnisch-culturele minderheden", verklaart Aneta Filipova. Zij is sleutelfiguur en al meer dan 10 jaar actief in de Bulgaarse gemeenschap. "Het zijn kortgeschoolde mensen die soms zelfs niet kunnen lezen of schrijven. Ze hangen helemaal af van wat hen verteld wordt." Rumen kent zelf nog veel mensen in precaire situaties. "Er zijn mensen die dakloos zijn, en amper iets hebben. Ze eten uit vuilnisbakken." 

SAAMO Gent vzw werkt met kwetsbare groepen en ziet dat slachtoffers te laat beseffen dat ze uitgebuit worden. "Er heerst ook erg veel schaamte. Er is een omerta, een zwijgplicht. Slachtoffers zijn bang om hulp te zoeken omdat ze vaak erg afhankelijk zijn van de mensen die hen uitbuiten", zegt Stéphanie Staïesse van de vzw. Het gebeurt bijna nooit dat slachtoffers een klacht indienen of bewijs verzamelen. Ook Rumen is bang voor de mensen die hem eerder werk hebben gegeven. "Ik kom niet veel meer buiten. Het is echte maffia. Ik spreek enkel met mijn contacten bij het Jobteam. Zij helpen mij nu verder. En, ik leer Nederlands", vertelt hij. De man volgt een traject voor analfabeten. "Het is moeilijk, ik doe mijn best."

De angst is niet geheel onterecht. "Er zijn cases die we kennen waarbij slachtoffers worden afgeperst en bedreigd", vertelt D’Haese. "De impact is vaak enorm en sleept jaren aan. We helpen nu iemand die 20 jaar lang schulden zal moeten afbetalen." D’Haese benadrukt dat het als stad moeilijk is om in te grijpen, zeker omdat zaken pas veel later aan het licht komen. "We zetten er ook op in om ze aan een echte, officiële job te helpen."

"We zien inderdaad dat weinig mensen willen praten", beaamt ook De Ketelaere."We merken bij controles door de sociale inspectie op dat de werknemers heel goed gebrieft zijn en altijd eenzelfde formulering afhaspelen. De koppelbazen worden almaar inventiever en weten ons beter te omzeilen." Het Arbeidsauditoraat verwijst naar almaar meer complexe constructies met onderaannemers die voor elkaar werken. "We moeten soms heel erg goed zoeken om de zaken uit te pluizen."

Labo vzw werkt in Gent rond kritisch burgerschap en organiseerde eerder een panelgesprek over intra-Europese migranten. "Heel opvallend is dat er bij deze groep mensen, zeker bij de Bulgaren, wel een grote wil is om hard te werken", zegt voormalig medewerker Elka Dencheva. Het gaat vaak om jobs die andere werknemers niet willen doen. "Het gaat om knelpuntberoepen. De koppelbazen slagen erin om werknemers te vinden die de traditionele werkgevers niet bereiken. Hoe komt dat? Dat moeten we ons durven afvragen", zegt arbeidsauditeur De Ketelaere. Hij pleit voor veel duidelijkere regels voor bepaalde sectoren, zoals de vleesindustrie. 

"Er zijn al stappen gezet, maar het moet gewoon nog veel beter. Ook bedrijven die met onderaannemers werken hebben boter op het hoofd. Als er te veel tussenschakels zijn, is het wenselijk dat de opdrachtgevers mee controleren dat alles wettelijk gebeurt. Nu beweren opdrachtgevers soms nog dat ze van niets weten, terwijl daar vaak toch zaken gebeuren die vragen oproepen."

De Ketelaere vindt ook dat de overheden beter moeten registreren wie er in de steden en gemeenten woont. "Nu blijven mensen nog onder de radar. In principe moeten Europeanen zich wel aanmelden bij de gemeenten. Wie dat niet doet, riskeert een heel lichte straf. Er moeten alarmbellen afgaan als er 30 mensen op één adres wonen. En, ook in de elektronische databank (Dimona) moeten er betere checks komen van de adressen die er ingegeven worden."  De Ketelaere pleit er ook voor om opdrachtgevers van koppelbazen hoofdelijk aansprakelijk te kunnen stellen voor de sociale schulden. “Nu worden bedrijven wel opgedoekt, maar gaan de praktijken gewoon door met nieuwe vennootschappen. De schulden blijven onbetaald achter in de faillissementen.”  

"De slachtoffers zijn kwetsbare mensen die snel geld nodig hebben. De afstand tot de gewone arbeidsmarkt is groot en vaak wordt het nog ingewikkelder door de uitbuiting. Er duiken bijvoorbeeld medische problemen op", zegt Filipova. Er zijn inspanningen, maar eigenlijk moeten de drempels nog verder omlaag." Gent probeert het probleem aan te pakken met het Jobteam. "Het is niet evident, maar we kunnen mensen helpen. Elke keer als we iemand echt aan het werk kunnen krijgen, is een overwinning. Daar doen we het voor", besluit D’Haese. Rumen is alleszins vastberaden om een leven in België op te bouwen, met een officiële job. "Ik durf nu opnieuw te dromen, ik zou heel graag met dieren werken. Wie weet lukt dat ooit…"

*Rumen wil enkel met zijn voornaam getuigen over zijn ervaringen als slachtoffer van sociale uitbuiting, zijn volledige naam is bekend bij de redactie.