Herken jij een jonge Einstein? Solvay-archieven voortaan Unesco Werelderfgoed, ontdek hier vier absolute topstukken

"Een neerslag van de geschiedenis van de fysica en chemie in de 20e eeuw" en "een unieke bron voor de analyse van de ontwikkeling van de moderne fysica en chemie". Bij de VUB en de ULB zijn ze duidelijk blij met de erkenning van het Solvay-archief als Unesco Werelderfgoed.

De Solvayraden zijn dan ook niet minder dan historisch. Tijdens deze conferenties, die sinds 1911 georganiseerd worden, zakt het kruim van de wetenschappelijke wereld af naar het Brusselse Hotel Métropole. Dat leverde door de jaren heen heel wat iconische foto's, uitnodigingen, brieven en rapporten op. Wat er toen bediscussieerd werd, is vandaag de dag nog altijd leerstof aan de universiteiten. Een greep uit de archieven. 

"We bevinden ons in het midden van een nieuwe evolutie." Zo begint de uitnodiging voor de allereerste "Conseil du physique" die Ernest Solvay op 15 juni 1911 verstuurt. Hij weet het misschien zelf nog niet, maar die bijeenkomsten zullen een keerpunt vormen in de wetenschappelijke wereld. Beroemde wetenschappers zullen er de jaren nadien de koppen samensteken over de grote natuurkundige vraagstukken van die tijd. 

Het idee kwam eigenlijk van de Duitse scheikundige Walther Nernst, maar die vond in Solvay de ideale partner om zo'n conferentie te organiseren. Solvay had als industrieel zijn fortuin verdiend door op grote schaal natriumcarbonaat (sodazout) te maken én hij was geïnteresseerd in wetenschap. 

Die eerste conferentie wordt gezien als een keerpunt in de moderne natuurkunde. "Dit luidde een nieuw tijdperk in van wetenschappelijke, internationale bijeenkomsten", vertelt Kenneth Berthrams, archivaris bij de ULB.

Het thema? "De theorie van de straling en de quanta." "Voor de Tweede Wereldoorlog was het helemaal niet evident dat wetenschappers bij elkaar kwamen in internationale conferenties, dus het was pionierswerk", vult VUB-rector - en zelf fysicus - Jan Danckaert aan. "De conferenties waren zeer prestigieus. Als je uitgenodigd wordt, dan behoor je tot de elite rond dat onderwerp."

En dus is die originele uitnodiging een heel belangrijk document.

Op de uitnodiging kwam ook veel reactie - die ook bewaard is. Onder meer het antwoord van Marie Curie zit nog in de archieven. 

Van een iconisch beeld gesproken. De groepsfoto van de eerst Solvaybijeenkomst, gehouden tussen 30 oktober en 3 november 1911, is uitgegroeid tot een van de bekendste foto's uit de geschiedenis van de fysica. Het is dan ook niet niets: de crème de la crème uit de wetenschappelijke wereld heeft zich verzameld in hotel Métropole in Brussel.

Zo zien we onder meer Marie Curie (tweede van rechts, zittend aan tafel), die baanbrekend onderzoek verrichtte naar radioactiviteit, en ze ontdekte de elementen polonium en radium. Ze kreeg maar liefst twee Nobelprijzen - en werd zo de eerste vrouw die de prijs in ontvangst mocht nemen. Tot aan haar dood in 1934 kwam ze naar de Solvayraden. Wil je weten wat de wereld nog aan deze wetenschapster te danken heeft? Bekijk dan zeker deze video. 

Ook Albert Einstein (tweede van rechts, staand) mocht aanschuiven aan tafel. Hij is uiteraard het meest bekend van de relativiteitstheorie. En ook hij ontving een Nobelprijs. Nog aanwezig: Ernest Rutherford, Max Planck, Walther Nernst, Hendrik Lorentz en vele anderen die stuk voor stuk grensverleggend wetenschappelijk werk verrichtten. Van de 24 aanwezigen zullen maar liefst 9 personen een Nobelprijs in de wacht slepen. 

Een leuk wist-je-datje: de derde man links aan de tafel is Ernest Solvay. Als oprichter van de bijeenkomsten was het natuurlijk een must dat hij op de foto staat. Alleen was hij die dag niet aanwezig. Dus in tegenstelling tot wat de foto laat geloven, staat hij eigenlijk niet op de oorspronkelijke foto. Een figurant en wat knip- en plakwerk later en niemand heeft het er nog over. Photoshop avant la lettre eigenlijk. 

Meteen na de eerste conferentie wordt een tweede gepland, die in 1913 plaatsvindt, opnieuw in het Hotel Métropole in Brussel. Het zal overigens na deze conferentie acht jaar duren alvorens er een nieuwe bijeenkomst is en daar zit de Eerste Wereldoorlog natuurlijk voor iets tussen. 

Maar terug naar 1913. Na de conferentie van 1911 heeft hij al een zeer gedetailleerde brief geschreven aan Ernest Solvay. Uit dankbaarheid, want die conferentie zou een beslissende impuls geven aan zijn internationale carrière. Ook in 1913 wil Einstein graag komen. Alleen, zo verzoekt hij de Administratieve Commissie in een brief, zou hij dit jaar liever géén presentatie geven. Want, zo schrijft hij, "ik ben dit jaar al met veel werk belast". Niet gelogen, want amper twee jaar later, stelt Einstein zijn bekende algemene relativiteitstheorie voor. 

De allerbekendste Solvayraad vindt plaats in 1927, vijf jaar na de dood van oprichter Ernest Solvay. Deze keer discussiëren de wetenschappers over "elektronen en fotonen". Opnieuw is er een mooi gezelschap verzameld in Brussel - 17 van de 29 aanwezigen hebben ooit een Nobelprijs gewonnen. 

Maar het is vooral de discussie tussen Albert Einstein en Niels Bohr over kwantummechanica die de geschiedenisboeken zal ingaan. Eigenlijk wordt hier de grondslag gelegd van de moderne kwantumtheorie

"Op de conferenties van 1924 en vooral van 1927 is de hele interpretatie vastgelegd. Dat is nu nog leerstof aan universiteiten. Al die namen vind je terug in alle klassieke handboeken", benadrukt Danckaert.