De Rijmbijbel van Jacob van Maerlant uit ongeveer 1285 is na bijna tien jaar onderzoek en restauratie weer te zien. "Van de hand van de grootste auteur uit de middeleeuwen en kostbaar uitgevoerd met meer dan 160 illustraties: heel uitzonderlijk dat dit zo bewaard is gebleven," klinkt het bij de Koninklijke Bibliotheek in Brussel, waar het boek tot eind dit jaar te bewonderen is.
Middeleeuwse Rijmbijbel uitzonderlijk te zien in Brussel: het oudste geïllustreerde handschrift in het Nederlands
Kristien Bonneure
Gepubliceerd:
In een glazen kast in de Koninklijke Bibliotheek ligt een heel bijzonder, dik boek opengeslagen. Op de twee bladzijden die zichtbaar zijn, staan verzen in het Middelnederlands en verschillende afbeeldingen, miniaturen, uiterst verfijnd geschilderd en van bladgoud voorzien. Ze stellen de kruisiging van Christus voor. Ook bij de hoofdletters en in de marge zijn versieringen aangebracht. “Kijk, hier zwemt zelfs een vis voorbij!” wijst Jan Pauwels van de Koninklijke Bibliotheek.
Het oudste geïllustreerde handschrift in het Nederlands
We kijken naar een uitzonderlijk boek: de Rijmbijbel van Jacob van Maerlant uit ongeveer 1285. Het is het oudst bewaarde Nederlandse geïllustreerde handschrift. Wie precies de pen en het penseel vasthield, weten we niet. Niet Maerlant zelf, maar mogelijk heeft hij het boek wel gezien, want hij werkte zijn tekst af in 1271.
De Rijmbijbel omvat maar liefst 27.000 verzen in het Middelnederlands, en meer dan 160 miniaturen en afbeeldingen in de marge. Hoofdletters zijn prachtig en kleurig versierd. Het boek bundelt Bijbelverhalen uit het Oude en Nieuwe Testament, en ook kronieken van de strijd van de Romeinen tegen de Joden na de dood van Christus. De afbeeldingen zien er soms wreedaardig uit: "Naar het eind toe spat het bloed van het blad," lacht Bram Caers van de Koninklijke Bibliotheek.
Hij wilde kennis en wijsheid vertalen in aantrekkelijke Nederlandse verzen
Jacob van Maerlant putte uit andere teksten om zijn Rijmbijbel samen te stellen, vertelt Jan Pauwels: “Hij wilde kennis en wijsheid die besloten lag in Latijnse of Franse boeken vertalen in aantrekkelijk Nederlandse verzen, zodat het goed leesbaar of voorleesbaar was.”
Maerlant zomaar een vertaler noemen, doet hem onrecht aan, vindt Bram Caers: “Vandaag gaat een vertaler zo getrouw mogelijk te werk, maar in de middeleeuwen was dat anders. Maerlant vertaalt een tekst voor een geleerd en belezen publiek naar lezers die meer context en achtergrondkennis nodig hebben.” En hij doet dat heel creatief, voegt Jan Pauwels eraan toe: “Hij is niet gortdroog; hij is literair vindingrijk in zijn verzen. Hij maakt er poëzie van.”
Wie was Jacob van Maerlant?
Maerlant was de belangrijkste dichter uit de middeleeuwen; hij schreef in het Middelnederlands en was met een slordige 300.000 verzen ook uitzonderlijk productief. Over zijn leven, tussen vermoedelijk 1230 en 1300, is weinig bekend. Hij kreeg een gedegen opleiding, was koster in het plaatsje Maerlant in wat tegenwoordig Zeeland is, en ligt begraven in Damme. Maerlant schreef onder meer ridderromans, gedichten, de wereldgeschiedenis “Spiegel Historiael”, de natuurencyclopedie “Der naturen bloeme” en deze Rijmbijbel.
Voor wie de Rijmbijbel uit de Koninklijke Bibliotheek gemaakt is, weten we niet, maar zeker en vast was dat iemand van de happy few. “Alleen al het perkament! Voor vier bladen had je een heel kalf nodig,” zegt Jan Pauwels. Voeg daarbij de kopiisten en de illustratoren, de inkt, de verf en het vele bladgoud en je weet meteen dat de opdrachtgever kapitaalkrachtig moet zijn geweest. Maar wellicht niet iemand uit kerkelijke middens, “want die las de Bijbel in het Latijn”.
Zelfs naar de normen van die tijd moet het een fortuin gekost hebben om dit te maken
Dat Maerlant Bijbelse verhalen met wat dichterlijke vrijheid en in de volkstaal, het Nederlands, verspreidde was overigens niet evident in de dertiende eeuw. Na het afronden van de Rijmbijbel legde hij zijn pen een hele tijd neer, en uit historische bronnen valt af te leiden dat hij wellicht door de hogere kerkelijke overheden ter verantwoording is geroepen, oppert Bram Caers.
“Hij was de eerste die deze Bijbelverhalen in de volkstaal omzette. Dat gebeurde dus eerst in het Middelnederlands, en niet in het Frans, Engels of Duits”, zegt Jan Pauwels. Zijn Rijmbijbel raakte wijd en zijd bekend. Er zijn 64 handschriften bewaard gebleven, waarvan 15 volledige. De Koninklijke Bibliotheek in Brussel heeft ook een schitterend exemplaar te leen van de collega’s in Den Haag. Maar het oudste exemplaar, uit ongeveer 1285, bevindt zich al eeuwen in ons land, opeenvolgend in de collectie van rijke en/of adellijke boekenverzamelaars. In 1837 werd het boek aangekocht door de Belgische staat voor de Koninklijke Bibliotheek.
Onderzocht en gerestaureerd
Een eeuw lang werd de Rijmbijbel af en toe getoond aan het publiek. Tot rond 1991 bleek dat het handschrift in slechte staat verkeerde. Met name de miniaturen waren aan het afbladderen. Jan Pauwels: “Het boek is toen toegeklapt en 25 jaar opgeborgen. Het was een wijze en goede beslissing om het een generatie lang in de kluis te houden en het pas weer boven te halen als de juiste technologie en ook het geld beschikbaar waren.”
Het boek is met de recentste scanners doorgelicht – "men kan nu zelfs onder de miniaturen kijken" – en ook gerestaureerd. “Vroeger was dat renoveren, nu is het eerder fixeren in de staat waarin het zich bevindt. Er wordt bijvoorbeeld geen nieuwe laag bladgoud overheen gelegd,” zegt Bram Caers.
De Rijmbijbel van Jacob van Maerlant en ook de andere werken van hem die in de Koninklijke Bibliotheek zitten, zijn ook gedigitaliseerd. Je kan alle pagina's en alle sprekende details bekijken op de website .
Deze oudste, gerestaureerde Rijmbijbel is, samen met bruiklenen uit Nederland en tal van andere kostbare boeken uit dezelfde tijd te bekijken in de Koninklijke Bibliotheek in Brussel , tot het einde van dit jaar. In september wordt de Rijmbijbel op een andere pagina opengeslagen.
De geschiedenis en de betekenis van de Rijmbijbel worden ook uit de doeken gedaan in een nieuw boek. Daarin wordt ook elke bladzijde afgedrukt, met de originele tekst, de vertaling in hedendaags Nederlands, de illustraties en hun verduidelijking. Er hebben tientallen studenten van de universiteiten van Antwerpen, Utrecht en Leiden aan meegewerkt.
