Van de Verenigde Staten mogen de NAVO-bondgenoten Amerikaanse F-16-gevechtsvliegtuigen leveren aan Oekraïne. Dat heeft de Amerikaanse president Joe Biden aangekondigd op de G7-top in Hiroshima. De goedkeuring van de Amerikaanse president is een belangrijke ommekeer in het beleid van zijn regering. Vanuit Rusland wordt dreigend gereageerd: het Westen neemt "een kolossaal risico", zo luidt het. Maar wat zouden die F-16's concreet kunnen betekenen voor het verloop van de oorlog.
Oekraïne lijkt dan toch F-16's te krijgen: waarom kan het nu wel? En waarom zijn gevechtsvliegtuigen zo belangrijk?
Lukas Lecluyse
Gepubliceerd:
"Moeilijk om mee te leren vliegen", "logistieke problemen" en "mogelijke escalatie": het zijn slechts enkele van de redenen waarom de VS net géén F-16-vliegtuigen wil leveren aan Oekraïne. Toch mogen de VS-bondgenoten van president Joe Biden die toestellen nu wel leveren aan Oekraïne. Als producent van de vliegtuigen, moet de VS de toestemming geven aan andere landen om de F-16 door te verkopen aan derden.
Biden deed dat voorstel op de G7-top in Hiroshima. In het nieuwe plan staat dat verschillende landen de F-16's mogen leveren aan Oekraïne én dat de VS wil helpen om de piloten te trainen. Is Biden geplooid onder de druk van zijn Europese bondgenoten? En heeft Oekraïne die vliegtuigen wel echt nodig?
Waarom heeft Oekraïne nog geen F-16's gekregen?
De Oekraïense president Zelenski is al langer vragende partij voor de hoogtechnologische Amerikaanse vliegtuigen. Lang is het Westen niet op zijn vraag ingegaan, ook de VS hield voet bij stuk. Al was dat aanvankelijk ook het geval met de levering van tanks en langeafstandsraketten ...
De wapenleveringen door de Noord-Atlantische Verdragsorganisatie, beter bekend als de NAVO, aan Oekraïne gaven al vaker aanleiding tot discussie. De levering van Leopard-II tanks, bijvoorbeeld... Aanvankelijk leek geen enkel land van het bondgenootschap van plan om die te leveren aan Oekraïne. "Enkel defensieve wapens, geen aanvalswapens", zo klonk het bij NAVO. Men vreesde immers voor escalatie van het conflict.
Tot het Verenigd Koninkrijk plots besliste om 14 Challenger 2-tanks naar Oekraïne te sturen. Daarop volgde dan de hele discussie over de levering van Leopard-II tanks. Duitsland, de producent van de tanks, leek aanvankelijk absoluut geen fan van die levering, maar een aarzelende Olaf Scholz bezweek dan toch onder zware internationale druk. En dan besliste het Verenigd Koninkrijk vorige week ook om omstreden langeafstandsraketten te leveren, lang ook no-go voor het bondgenootschap.
Om een lang verhaal kort te maken: er is wel degelijk 'een rode lijn' die de westerse landen niet willen overschrijden. Alleen, die lijn lijkt telkens verder te verschuiven. Over één ding is het Westen het nog steeds eens: we sturen geen troepen naar Oekraïne.
Waarom nu dan wel vliegtuigen?
Maar nu dus wel F-16's. Het plotse ja-woord van de Verenigde Staten was daarvoor erg belangrijk. Net zoals bij de Leopard II-tanks, beslist het land dat de F-16 produceert, in dit geval de Verenigde Staten, of ze andere landen de toestemming geeft om hun vliegtuigen naar derde partijen, in dit geval Oekraïne, te exporteren.
Daarmee maakt de VS toch wel een opvallende U-bocht in het beleid. Maandenlang hebben verschillende hoge functionarissen van de VS, onder wie ook Joe Biden, botweg geweigerd om de vliegtuigen te leveren. "Omdat we ze hier moeten houden", zo vond de president. Maandag nog antwoordde de woordvoerder van de Nationale Veiligheidsraad, John Kirby, nog "nee" op de Oekraïense vraag voor F-16's.
Vooral de vrees dat het conflict wel eens zou kunnen escaleren, bleek de belangrijkste drijfveer voor die weigering. Rusland noemt de levering van vliegtuigen aan Oekraïne "een kolossaal risico" voor het Westen.
Toch bezweek Biden nu onder de druk van zijn bondgenoten om de levering van de geavanceerde vliegtuigen toch toe te laten. Het is nog niet helemaal duidelijk of de VS ook zelf vliegtuigen gaat leveren.
Waarom heeft Oekraïne F-16's nodig?
Volgens Oekraïne zouden de vliegtuigen een aanzienlijk voordeel opleveren in de oorlog. Straaljagers zijn extreem snel en kunnen, tegen relatief lage kosten, het Oekraïense leger helpen om operaties over het hele land uit te voeren én om de grondtroepen die door Rusland aangevallen worden, te beschermen.
Rusland heeft wel veel meer gevechtsvliegtuigen dan Oekraïne, maar met de steun van het Westen kan Oekraïne gemakkelijker (logistieke) gronddoelwitten, zoals opslagplaatsen voor artillerie, bombarderen.
Alleen maar voordelen dus? Zeker niet. Veel experts menen dat de gevechtsvliegtuigen geen groot verschil zullen maken door de robuuste Russische luchtafweer. Het is erg moeilijk om die luchtafweerbatterijen te vernietigen. Vliegtuigen zouden dus erg laag tegen de grond moeten vliegen, waardoor de mogelijkheid om nauwkeurige luchtbombardementen uit te voeren aan het front aanzienlijk slinkt.
Wat zijn de risico's?
Verschillende landen vrezen een escalatie van het conflict.
De training van Oekraïense soldaten is een heikel punt. Die duurt zelfs langer dan de training voor een tank.
Rusland heeft ook geavanceerde luchtafweerbatterijen. Het is moeilijk die te vernietigen.
En er is nog een ander heikel punt: een F-16-piloot worden, duurt jaren. De NAVO wil nog steeds geen eigen manschappen inzetten, dus moeten Oekraïense troepen opgeleid worden om met de toestellen te vliegen. Dat duurt erg lang en kost veel geld. De training voor de Duitse Eurofighter-vliegtuigen bijvoorbeeld duurt vijf tot zes jaar en kost vijf miljoen euro - per piloot.
Alle handleidingen en knoppen in de NAVO-straaljagers zijn ook in het Engels gelabeld. Voor Oekraïeners die geen noties hebben van de taal, zal dat geen eenvoudige opdracht zijn. Ook zijn alle afstanden in voeten en mijlen. Piloten in landen van de voormalige Sovjet-Unie leren vliegen op basis van het metrisch stelsel.
Het belang van CAW
Als het Oekraïense leger vooruitgang wil boeken in deze uitputtingsslag, dan zal het de westerse wapens doelgericht moeten inzetten. De wapenleveringen op zich zullen dus niet noodzakelijk het verschil maken in de oorlog, wel wat men er mee gaat doen. Volgens de Amerikanen is hét antwoord op dat vraagstuk Combined Arms Warfare (CAW).
CAW is een gevechtstechniek waarbij de verschillende soorten wapensystemen gecombineerd worden. In dit geval betekent het dat tanks, artillerie, zeemacht en vliegtuigen op elkaar moeten afgestemd worden.
"Eigenlijk kan je CAW het best vergelijken met een orkest", legt Tom Simoens uit. Hij is historicus en docent aan de Koninklijke Militaire School. "Je kan heel erg goeie violisten en blazers in je gezelschap hebben, maar als zij niet samenspelen en elk hun eigen ding doen, dan trekt het geheel op niet veel. Als Oekraïne met kwaliteit het verschil wil maken in de oorlog, dan zal CAW echt nodig zijn."
