Expo in Utrecht brengt ode aan Antwerpen: "Zonder Antwerpen geen Hollandse schilderkunst in de 17e eeuw"

"Amsterdam, het Antwerpen van het noorden", het staat in grote letters in een van de zalen in Museum Catharijneconvent in Utrecht. In 1585 telde Amsterdam amper 30.000 inwoners. Het is pas na de Val van Antwerpen in datzelfde jaar 1585 dat de Nederlandse stad echt begon te groeien. 15 jaar later was de bevolking al verdubbeld.

"Zonder Antwerpen in de 16e eeuw, geen Hollandse 17e-eeuwse schilderkunst", zo stelt conservator Micha Leeflang het scherp. "Het is een krachtige boodschap en het is een mooi verhaal om te vertellen. Omdat Nederland en België een geschiedenis delen. Ook qua schilderkunst is er echt een gedeelde identiteit."

BEKIJK - Kijk binnen in Museum Catharijneconvent:

Meer dan 80 schilderijen uit de 16e en 17e eeuw moeten het uitgangspunt van de expo ondersteunen. Er zijn werken die het welvarende Antwerpen tonen, zoals het "Interieur van de Antwerpse kathedraal" en "De wereldhaven van Antwerpen" van Sebastiaan Vrancx. In de 16e eeuw was de Antwerpse haven de belangrijkste van de Westerse wereld, het zorgde voor rijkdom én een bloeiende kunstmarkt.

"Zowat iedereen in de stad was op een of andere manier met handel bezig", stelt auteur Jeroen Olyslaegers. Hij schreef de roman "Wildevrouw" over die periode en werkte mee aan de audiogids van de expo. "Het is wel degelijk zo dat een groot artistiek en commercieel kapitaal niet meer aanwezig was in de stad, na 1585. Veel daarvan is naar het noorden getrokken, onder andere naar Amsterdam."

BEKIJK  - Auteur Jeroen Olyslaegers toont een van zijn favoriete werken, van Sebastiaan Vrancx:

"Er is absoluut een “voor” en “na”. Antwerpen wordt in feite onthoofd, ook door interne spanningen. Je hebt een stad die een ongelooflijk snelle opgang heeft meegemaakt, maar oorlog en religieuze spanningen transformeren de stad daarna volledig. Waardoor de Antwerpenaren nog altijd nostalgisch zijn naar die 16e eeuw, en terecht."

Zeker een kwart van de schilders die waren ingeschreven in de Sint-Lucasgilde zal de stad verlaten, net zoals veel kapitaalkrachtige families. Neem nu de protestantse families Hooftman en Panhuys, die Maerten de Vos in 1575 weergeeft op het monumentale werk "Mozes en de Tien Geboden met de Antwerpse families Hooftman en Panhuys".

Toen Antwerpen in handen kwam van de katholieke Spanjaarden kregen zij - net zoals de andere inwoners - de keuze: je bekeren tot het katholicisme, of binnen vier jaar de stad verlaten. De beide families vluchtten naar het Noorden. 

BEKIJK - Conservator Micha Leeflang bij het schilderij van Maerten de Vos, een van de sleutelwerken uit de expo:

Antwerpse schilders brachten nieuwe genres naar Amsterdam, zoals landschappen, kerkinterieurs, stadsgezichten of taferelen uit het dagelijkse leven. Het zijn onderwerpen die nu "typisch Hollandse School" worden genoemd, maar die mee werden geïmporteerd uit Antwerpen. 

In Antwerpen zelf waait op dat moment al een andere wind: de barok, met Peter Paul Rubens als uithangbord. In de laatste zalen hangen de 17e eeuwse meesters uit Vlaanderen en Nederland bij elkaar, kleine werken van Rubens, Jordaens en Van Dyck naast Frans Hals en Rembrandt. 

"Ik vind het een belangrijke tentoonstelling", besluit Jeroen Olyslaegers. "Omdat "Ode aan Antwerpen" aan de Nederlanders laat zien wat voor invloed de Antwerpse schilderkunst heeft gehad op hun meesters uit de 17e eeuw. Misschien weten wij dat wel in Vlaanderen, maar in Nederland weten ze dat iets minder."

"Schilderijen zijn vensters op de ziel, maar ook een venster op de geschiedenis. En een beleving van die geschiedenis, of een hérbeleving van die geschiedenis, daar heb je deze schilderijen voor nodig. Dat toont de tentoonstelling echt ten overvloede."