Voor de vierde keer peilen VRT NWS en De Standaard in mei "De Stemming" in Vlaanderen. Het onderzoek bij zo’n 2.000 Vlamingen, onder leiding van Stefaan Walgrave van de Universiteit Antwerpen en Jonas Lefevere van de VUB, biedt elk jaar een beeld van wat er politiek leeft in Vlaanderen. En die momentopname wordt natuurlijk sterk gedicteerd door de actualiteit.
Zorgen over migratie
Het politieke thema "migratie" is terug van nooit weg te zijn geweest. Bij de verkiezingen van 2019 bleek migratie het belangrijkste thema te zijn geweest in het stemgedrag van de Vlaming. Maar het thema werd de voorbije jaren verdrongen door een aantal andere thema’s. In de jaren 2020 en 2021, laten we maar zeggen tijdens de coronajaren, kwam "gezondheidszorg" heel sterk naar voren. Vorig jaar, enkele weken na de start van de invasie van Rusland in Oekraïne, was "internationale veiligheid" een dominant thema. Maar nu is "migratie" dus terug.
Dat is belangrijk om weten, want de theorie wil dat de partij die eigenaar is van hét dominante politieke thema tijdens de verkiezingscampagne, meestal de verkiezingen wint. Zo was in 2019 Vlaams Belang de grootste stijger. Vlaams Belang is dan ook afgetekend de eigenaar van het politieke thema "migratie".
Ontevredenheid neemt toe
Nog opvallend in deze editie van "De Stemming" is dat het politieke ongenoegen sterk is toegenomen. De ontevredenheid over de democratie neemt, voor het eerst sinds jaren, weer toe. Vlamingen snakken naar een democratisch bestuur, maar geven tegelijk aan dat ze niet het gevoel hebben in een democratie te leven. Het resultaat daarvan is dat een regering geleid door experts een meerderheid van de Vlamingen kan bekoren, en dat zelfs een autoritaire leider voor één derde van die Vlamingen een mogelijkheid is.
Het opvallendste is dat die politieke ontevredenheid vooral bij de kiezers van Vlaams Belang en de PVDA leeft. Eén kwart van de Vlaams Belangkiezers geeft ons land zelfs een 0 op 10 qua democratisch gehalte. Het idee dat politici corrupter zijn geworden (niet ondersteund door cijfers) leeft het sterkste bij kiezers van PVDA en Vlaams Belang. Het politieke ongenoegen zou wel eens een belangrijke factor kunnen zijn in de neergang van de centrumpartijen. Want het leeft sterk bij de kiezers van de partijen aan de uiteinden van het politieke spectrum.
Economisch zwartkijken
Maar tegelijk duikt ook een klassiek verhaal weer op in de Wetstraat: één kwart van de Vlamingen zegt erop achteruit te zijn gegaan, en dat gevoel valt samen met een diep pessimisme over de economische toestand van het hele land. Ook dat gevoel duikt vaker op bij de kiezers van partijen aan de uitersten van het politieke spectrum. Waar er bij de kiezers van de CD&V, Open VLD, Groen en de N-VA minder mensen aangeven moeite te hebben om rond te komen, ligt dat aantal bij de kiezers van de PVDA en Vlaams Belang duidelijk hoger.
Er wordt wel eens gezegd dat kiezers met hun portefeuille stemmen; ze straffen regeringen af wanneer het economisch slecht gaat. Als die theorie klopt, dan zorgt het pessimisme over de koopkracht wellicht voor een bijkomende verklaring waarom de partijen aan de uiteinden van het politieke spectrum het goed doen, en de centrumpartijen het moeilijk hebben.
Krijgen we een "perfecte politieke storm"?
Op één jaar van de verkiezingen lijkt Vlaanderen op die manier zich klaar te maken voor een perfecte storm. Het diepe politieke ongenoegen, gecombineerd met een stevig pessimisme over de economie en zijn eigen koopkracht, aangevuurd door een politiek thema waarvan een partij als Vlaams Belang eigenaar is, bieden de perfecte voorbereiding voor een verkiezingsuitslag waarbij de centrumpartijen er minder dan ooit in slagen om de kiezer aan te spreken.
Dat is het beeld dat "De Stemming 2023" schetst op één jaar voor de verkiezingen. Maar, zoals de boutade wil, een jaar is een eeuwigheid in de politiek. En bovendien botsen we op de limieten van ons onderzoek. We vragen bijvoorbeeld aan de deelnemers in het onderzoek om zich te herinneren voor welke partij ze hebben gestemd bij de verkiezingen in 2019. Dat geheugen is niet altijd even fris. Bovendien komen er elk jaar nieuwe jonge kiezers bij die de vorige keer nog niet mochten stemmen. Die hebben geen ‘vorig stemgedrag’, en dat betekent dat we ze geen plaats kunnen geven in het onderzoek.
Het betekent dat "De Stemming 2023" geen enkele voorspelling kan doen over de uitslag van 2024. Geen enkele onderzoek heeft voorspellende waarde, en zeker verkiezingsuitslagen laten zich heel moeilijk voorspellen. Maar als momentopname van de sfeer onder en de gevoeligheden bij de ondervraagde Vlamingen geeft DE STEMMING 2023 wel een mooie staalkaart van een mogelijk scenario, dat van die perfecte storm. En zoals altijd zullen we na afloop van de verkiezingen in juni 2024 kunnen analyseren wat er is gebeurd tijdens de campagne, pakweg tussen 2023 en 2024.
