Op 8 mei vieren verschillende Europese landen de Duitse overgave en het einde van de Tweede Wereldoorlog met een officiële feestdag. Ook bij ons gaan er stemmen op om 8 mei een feestdag te maken en "een eer te bewijzen aan de verzetsstrijders die voor onze vrijheid hebben gevochten". Het doet de vraag rijzen waarom er in Vlaanderen zo weinig aandacht is voor de verzetsstrijders. Historicus Dany Neudt doet bij Vranckx & Byloo uit de doeken waarom het verzet de strijd om de herinnering verloor. Beluister de podcast hier of op VRT MAX.
Einde van WO II wordt herdacht: "Het verzet kwam als winnaar uit oorlog, maar werd verliezer van herinnering"
Goran Verluyten
Gepubliceerd:
Bijgewerkt:
Dagelijks zet historicus Dany Neudt via Twitter een al dan niet vergeten verzetsstrijder in de kijker. Hij hekelt daarmee het gebrek aan aandacht voor de 15.000 verzetslieden die tijdens de Tweede Wereldoorlog werden gedood.
"Die mensen zijn in gruwelijke omstandigheden gestorven: foltering, ophanging, onthoofding en executie. Het bracht een ongelooflijk leed teweeg bij hun families die soms niet eens wisten wat er met hen was gebeurd. Het is oneerlijk ten opzichte van hen en de nabestaanden dat we daar zo weinig aandacht voor hebben."
Waarom het verzet vergeten werd
Nergens in Europa is er zo een grote vergetelheid over het verzet als in Vlaanderen
Voor Ellen De Soete komen de verhalen over het verzet erg dichtbij: haar moeder was zo'n verzetsheld. Ze treedt Neudt bij in zijn oproep. "We moeten die gebeurtenissen vandaag herinneren aan de hand van de vaak onbekende en ongelooflijke verhalen."
Pas op het sterfbed van moeder Bertha kreeg De Soete de details over het verzetsverleden van haar familie te horen. Bertha werd verklikt en gefolterd na koerierdiensten voor het verzet. Haar oom werd geëxecuteerd.
"Nergens in Europa is er zo een grote vergetelheid over het verzet als in Vlaanderen", argumenteert Neudt. "Na het einde van de oorlog ontstond de politieke mythe dat het verzet Franstalig was en de collaboratie Vlaams. Het verzet werd in Vlaanderen daarenboven al snel negatief belicht, terwijl collaborateurs gezien werden als naïevelingen die het beste voorhadden met Vlaanderen, maar die jammerlijk in de val van het nationaalsocialisme trapten."
Die retoriek werd versterkt door de plaats die de naoorlogse repressie kreeg in de herinnering over collaboratie en verzet. De aandacht voor de excessen van die repressie en de straffen voor de collaborateurs kreeg de overhand ten koste van het lijden van het verzet tijdens de oorlog.
"251 collaborateurs werden ter dood veroordeeld, maar 45.000 verzetslui werden gearresteerd en hard aangepakt tijdens de oorlog, 15.000 van hen kwamen nooit meer thuis", stelt Neudt. "Voor elke gedode collaborateur kwamen vijftig Joden en verzetslui om het leven. Het Joodse lijden is sinds de jaren 90 terecht goed bestudeerd, maar over het lijden van het verzet is vreemd genoeg veel minder kennis."
Stilgezwegen
Volgens Neudt mag ook het traumatiserende effect van de oorlog niet onderschat worden. "In veel families werd er niet meer gesproken over dat verleden. Men probeerde dat leed alleen te verwerken, in stilte. Dat is vaak niet gelukt, daarvan getuigen de vele zelfmoorden bij verzetslui na de oorlog."
De Soete zag zelf hoe moeilijk haar moeder het had met de verwerking van haar ervaringen tijdens de oorlog. "Mijn moeder was zwaar getraumatiseerd. Ze heeft ons, haar kinderen, nooit liefde kunnen tonen. Ze kon ons niet knuffelen. Toen ik haar op het einde van haar leven vroeg waarom ze het daar zo moeilijk mee had, antwoordde ze: zodra je iets graag ziet, nemen ze je het af."
Niet alleen de persoonlijke trauma's, maar ook de collectieve schok van de oorlog belette volgens Neudt een sterke herinneringscultuur rond het verzet. "De meesten wilden de tegenstellingen van de oorlog in het verleden laten en weer werken aan de opbouw van de samenleving. Anderen zagen hun verzetsdaden louter als een plicht en streefden niet naar erkenning of herinnering."
UGent-historicus Koen Aerts specialiseert zich in onderzoek rond collaboratie en verzet in België en is de bedenker van o.a. de Canvasreeks "Kinderen van het verzet". Hij vat de kwestie samen: "Hoewel het verzet als winnaar uit de oorlog kwam, is het voorlopig de verliezer van de herinnering".
Verzet op het grote doek
Toch is er hoop, want naast de initiatieven van de 8 meicoalitie en de dagelijkse Twitter-posts van Neudts, is de verzetsherinnering al langer aan een inhaalbeweging bezig. Op academisch vlak beweegt er steeds meer en ook het brede publiek mag zich binnenkort aan nieuwe verhalen over het verzet verwachten. Er zijn namelijk twee langspeelfilms in de maak over het Belgische verzet.
Sinds enkele jaren werkt Aerts, samen met regisseur Hans Vercauter, aan een film over Transport XX, de trein richting Auschwitz die door 3 jonge verzetsstrijders nabij Boortmeerbeek wordt tegengehouden waardoor tientallen mensen konden ontsnappen en zo ontkomen aan deportatie en de dood. "Dat is een unieke verzetsactie, nergens anders in bezet Europa is het gebeurd dat een jodentransport succesvol wordt tegengehouden en dat er dus ook een aantal bevrijdingen plaatsvinden."
