Bij Zoë hangen 14 camera's op kot: wat zijn je rechten als student en waar moet je als kotbaas op letten?

Zoë zit op een studentenkot waar er maar liefst 14 camera's ophangen binnen. "Een onbehaaglijk gevoel", vertelt ze. "Zeker als je als meisje naar de douche wil in je pyjama of je moet 's nachts met krampen naar toilet. Dan vraag ik me wel eens af wie wat ziet, omdat de kotbaas al eerder opmerkingen heeft gemaakt over wat er op kot gebeurt en waar hij niet bij was."

Ze is niet alleen. Zo wordt onze redactie gecontacteerd door een student die liever anoniem blijft: "Op een avond zat ik in de gemeenschappelijke keuken van mijn kot en zag ik in een hoekje een rode gloed. Een lampje. Dat kwam van een camera. Ik weet dat er in onze keuken eentje staat, maar dacht dat die niet werkte. Bijna onmiddellijk kreeg ik het ongemakkelijke gevoel van voortdurend bekeken te worden. Niet veel later bleek dat gevoel ook realiteit. Wij (de studenten) blijken gecontroleerd te worden op allerhande "overtredingen" zoals het uitnodigen van mensen die niet bij ons op kot zitten of het niet juist sorteren van afval."

Er zijn regels rond camera's vastgelegd in de camerawet, maar een echt verbod is er niet. Maar als je mensen herkenbaar filmt, is er ook een andere wet die je moet volgen: de privacywet. En die zegt dan weer dat wat je wil verhinderen, bijvoorbeeld een diefstal, in verhouding moet zijn met het voortdurend filmen van mensen en het schenden van hun privacy. In dit geval studenten. En dan lijkt een camera in gemeenschappelijke ruimtes moeilijk te verantwoorden.

Het conflict tussen de kotbaas en de student die ons contacteerde duurt al lang en er komt nu een klacht bij de Gegevensbeschermingsautoriteit (GBA) die moet beslissen of de camera kan of niet.

De Gegevensbeschermingsautoriteit kreeg in 2019 al een gelijkaardige klacht. Toen was de conclusie dat "de plaatsing van camera's in dergelijke ruimtes waarbij de betrokkenen noodgedwongen worden onderworpen aan camerabewaking voor de volledige duur van hun aanwezigheid in die ruimte, een disproportionele inbreuk is op de privacy van de studenten en hun bezoekers." En dus moest de camera in dit geval weg. In het geval van de student die ons contacteerde, is het nog wachten op de beslissing. 

Volgens advocaat Magali Feys, gespecialiseerd in privacyrecht, maakt deze student wel degelijk kans om de zaak te winnen: "Tenminste als kan worden aangetoond dat het gebruik van de camera buiten proportie is. De camerawet kan niet misbruikt worden om dit soort dingen te doen."

Dat zegt ook Bart van Buitenen van Dasprive , een organisatie die de kennis over privacy wil vergroten: "In het geval van de anonieme getuigenis van de student ben ik ervan overtuigd dat de GBA gaat oordelen, zoals in 2019, dat de camera een te grote inbreuk is op de privacy van de studenten."

Uiteindelijk komt het erop neer dat er geval per geval geoordeeld moet worden. Wie vindt dat zijn of haar privacy wordt aangetast, kan stappen ondernemen en een klacht indienen bij de politie of bij de Gegevensbeschermingsautoriteit.

In veel koten hangen camera's in gemeenschappelijke ruimtes. Dit is wat kotbazen en studenten moeten weten:

"De cowboys zijn er bij ons wel uit", vertelt politie-inspecteur Bart Reekmans, manager van het cameranetwerk in de politiezone Limburg Regio Hoofdstad. En met "cowboys" bedoelt hij de kotbazen die te pas en te onpas zonder nadenken camera's plaatsen om het doen en laten van studenten te volgen. 

"In Hasselt en omgeving, met de hogescholen en de universiteit in Diepenbeek, komen er veel koten bij. Ik geef regelmatig infosessies over wat er kan. Er is nood aan informatie, maar ook aan meer heldere wetgeving", zegt de inspecteur. Maar nogmaals, alles komt neer op: waar dient de camera voor? Om vandalisme op te sporen: ja. Om uit te zoeken wie de microgolf vuil achterlaat: neen."

Terug naar onze student dan. In een e-mail die we kunnen inkijken, probeert de kotbaas het bredere plaatje van veiligheid en eerdere problemen te scheppen, maar bij de studenten blijft een gevoel van onbehagen hangen.

Advocaat Magali Feys: "Alles hangt af van de context en de feiten. Een camera in een keuken vlak aan de voordeur kan gerechtvaardigd zijn als er in het verleden al veel diefstallen zijn gepleegd. Maar geldt dat ook voor een keuken op de eerste verdieping met amper ramen en een moeilijke toegang? Een camera kan invasief zijn voor de privacy."

"De camerawetgeving is daarin voor mij duidelijk", zegt politie-inspecteur Bart Reekmans. "De finaliteit (het doel, red.) van de camera is het opsporen en vaststellen van misdrijven, niet om pro-actief te gaan kijken wie er allemaal binnen- en buitenloopt."

"Een kotbaas of eigenaar van een plek waar wel eens mensen komen, moet altijd met pictogrammen aangeven waar er een camera hangt. Je moet ook een logboek bijhouden en kunnen verantwoorden waarom je bepaalde beelden hebt bekeken en wanneer. Ook de reden moet duidelijk zijn. Je moet kunnen aangeven of het was om een fietsendief te zoeken of dat je wou weten wie de gang heeft vuilgemaakt. Voor dat laatste dient een camera dus niet."

"Als je geen logboek hebt, ben je strafbaar en kun je een boete krijgen. Als we dus melding krijgen van een student over bijvoorbeeld een perverte kotbaas, dan kan die gecontroleerd worden op het gebruik van de camera's."

"In het geheim filmen mag en kan nooit trouwens, daarmee ga je altijd in de fout. En in privéruimtes als een douche, een badkamer of het studentenkot zelf mag uiteraard nooit worden gefilmd."

"In geen enkel geval mag iemand die de beelden van camera’s kan bekijken het recht op privacy of de integriteit van mensen schenden. Stel dat een student 's nachts even naar de koelkast gaat in de gemeenschappelijke keuken en dat wordt geregistreerd door de camera, mag de kotbaas die beelden noch opslaan, noch delen met anderen. In dat soort voyeurisme is het parket hier in Hasselt zeer streng", zegt politie-inspecteur Bart Reekmans.

"Er bestaat ook zoiets als discretieplicht. Die heb je ook als kotbaas. We hebben in het verleden al gezien dat mensen beelden op Facebook zetten van bijvoorbeeld een diefstal. Stel nu dat de dader wordt verward met iemand anders die erop lijkt en die wordt met de vinger gewezen…, zoiets kan niet."

"Ook intimiteit schenden mag niet. Stel dat je twee jongens of twee meisjes ziet kussen. En je stapt bijvoorbeeld met die beelden naar de ouders, terwijl die jongeren nog niet hebben gecommuniceerd over hun seksuele geaardheid, als dat meespeelt, dan schend je hun integriteit."

Bart van Buitenen van Dasprive: "Zelfs al zouden camera's op zich correct geplaatst zijn, is het ook belangrijk wat er met de beelden wordt gedaan. Beelden zijn al eens snel doorgestuurd via WhatsAppgroepjes. Dat kan echt niet." 

"Iedereen heeft het trouwens het recht om te kijken wat er wordt gefilmd", vertelt inspecteur Reekmans. "Twijfel je over iets en denk je dat je intimiteit wordt geschonden, dan kan je je inzagerecht gebruiken. Concreet: maak een afspraak met de beheerder van de camera's."

Bart van Buitenen van Dasprivé: "Overal waar je persoonsgegevens verwerkt worden, heb je het recht op inzage. Dat kan gaan over camerabeelden, maar ook over medische dossiers of gegevens bij socialemediabedrijven. Je mag een kopie opvragen van de data die wordt bijgehouden zodat je kunt beoordelen of je gegevens correct verwerkt worden. Het gaat niet altijd over letterlijk een kopie, dat kan ook een schermafdruk zijn van het beeld van een camera, zodat je ziet hoe die gericht staat."

"Veel problemen kunnen opgelost worden door een helder huishoudelijk reglement. Eentje dat verder gaat dan enkel de droge mededeling dat er een camera hangt. Als kotbaas zet je best letterlijk in dat reglement waarom er camera's hangen. Heb je last van vandalisme of loopt er te veel volk zomaar binnen en buiten, communiceer dat dan letterlijk."

Maar het doel moet altijd duidelijk blijven: camera's dienen voor veiligheid en niet voor voyeurisme.