Van waardevolle woonkern naar zieltogend spookdorp (en terug): het relaas van 60 jaar gebakkelei over Doel

De uitbreiding van de Antwerpse haven naar de linkeroever van de Schelde - en dus richting de provincie Oost-Vlaanderen – heeft decennialang het dorp Doel bedreigd. De recente geschiedenis van Doel leest als een opeenvolging van politieke besluiteloosheid en juridische processen. Het dorp lijkt een langzame dood te sterven, maar in 2022 krijgt het polderdorp alsnog een nieuwe start.

Al in de jaren 60 wordt duidelijk dat de haven haar oog heeft laten vallen op het Waasland voor de uitbreiding. In 1968 komt er zelfs een bouwverbod in het dorpje. Het bouwverbod leidt tot twijfel en onzekerheid over de toekomst.

Die onzekerheid houdt nieuwkomers weg, inwoners kiezen eieren voor hun geld. De Doelenaars die blijven, wachten op hun onteigening. Die onteigening zou er trouwens nooit komen. Iedereen die Doel heeft verlaten, deed dat uit eigen beweging, zij het onder zachte of iets minder zachte dwang.

In de jaren 70 stokt de economie en is er de eerste oliecrisis. De nood aan bijkomende capaciteit in havens wordt veel minder groot. Zo veel meer plaats voor containers heeft men plots niet meer nodig. Het tij voor Doel lijkt te keren.

In 1978 komt staatssecretaris voor Streekeconomie Mark Eyskens (CVP) persoonlijk met een helikopter naar Doel. Doel mag voor altijd blijven bestaan, zo luidde zijn boodschap. Doel is volgens Eyskens "een heel specifiek en waardevol dorp". Het dorp lijkt gered, maar ondertussen is het verval al ingezet en zijn al veel mensen vertrokken.

In 1980 staan tientallen huizen in Doel leeg. De meeste andere woningen zijn hopeloos verouderd. Ook de bevolking veroudert en niemand is bereid om in Doel nog te investeren. Het dorp lijkt veroordeeld tot een zieltogend bestaan. "Ge moet er de moed in houden", aldus pastoor César De Cock, die in 1980 wel zelf afscheid nam van het polderdorp.

In het midden van de jaren 80 lijkt Doel opnieuw kansen te krijgen. Het dorp wordt uitgeroepen tot herwaarderingsgebied en de gemeente Beveren, waarmee Doel intussen is gefuseerd, beslist om zwaar in het dorp te investeren.

Jonge gezinnen worden aangemoedigd om in Doel te komen wonen en er worden zelfs miljoenen geïnvesteerd in de restauratie van de dorpskerk. 

Tien jaar lang verdwijnt Doel zo goed als volledig uit het nieuws: geen nieuws, is goed nieuws. Maar in 1995 staat het dorp ineens weer in rep en roer. Plannen lekken uit dat de Antwerpse haven vlak naast het dorp een groot containerdok wil bouwen: het Deurganckdok. Opnieuw slaat de onzekerheid toe.

In 1998 volgt dan schijnbaar de genadeslag voor het dorp: de Vlaamse regering kondigt de bouw van het Deurganckdok aan en verandert het grondgebied van Doel van een woonzone naar industriegebied. Bovendien worden niet veel later de plannen bekendgemaakt voor nog een dok: het Saeftinghedok, dat pal op de plaats van het dorp moet komen.

Door de jaren heen is er veel protest, door burgers en organisaties. De plannen van de Vlaamse regering worden met hand en tand bestreden. In 2002 schorst de Raad van State de bestemmingswijziging van Doel. Het dorp zal voorlopig een woonzone blijven.

De bouw van het Deurganckdok is dan al vergevorderd. Het ligt pal naast de dorpskern. In 2005 wordt het ingehuldigd. Het dok staat rechtstreeks in verbinding met de Noordzee, waardoor er getijden zijn. Het is dan het grootste getijdendok ter wereld.

In 2008 is Doel weer regelmatig in het nieuws. De Maatschappij Linkerscheldeoever (MLSO), die de havengronden op Linkeroever beheert, begint met de afbraak van een aantal woningen in Doel, naar eigen zeggen voor de veiligheid en om kraken tegen te gaan.

De zaak wordt opnieuw beslecht in de rechtbank. Het hof van beroep in Gent oordeelt dat Doel een woonzone is en dat woningafbraak daarin verboden is. In 2009 stopt het afbreken van woningen, maar de beelden van sloopkranen doen het dorp uiteraard geen goed. Het inwoneraantal daalt onder de 200.

In de jaren daarna wordt het weer relatief rustig, al blijven de plannen voor een nieuw dok nu en dan voor onrust zorgen. Mensen blijven vertrekken, het dorp loopt helemaal leeg. Wie blijft, heeft te lijden onder de leegstand en verkrotting.

In 2018 komt er een nieuw plan voor de uitbreiding van de haven. Ook in dat plan moet Doel verdwijnen, maar het wordt datzelfde jaar al aangepast. In de aangepaste versie mag het dorp dan toch blijven. Intussen wonen er maar een 20-tal mensen meer in Doel.

De Vlaamse regering keurt in 2019 een akkoord over de uitbreiding van de containercapaciteit van de haven van Antwerpen goed. Dat zou gebeuren door de inbreiding van de bestaande dokken, aangevuld met de ontwikkeling van één zijde van een nieuw te graven getijdendok. Op die manier kon het ter dood veroordeelde polderdorp Doel toch gespaard blijven.

Toch trekken verschillende actiegroepen naar de Raad van State, omdat ze te weinig garanties voor de leefbaarheid van de streek kregen. 

In 2022 bereiken de betrokken partijen een historisch akkoord nadat het dossier is overgeheveld naar Vlaams minister van Begroting Matthias Diependaele (N-VA). De uitbreiding van de haven van Antwerpen kan dan toch doorgaan. De lokale actiegroepen zetten hun procedure voor de Raad van State tegen de uitbreiding van de haven van Antwerpen stop en krijgen van de Vlaamse regering garanties voor de leefbaarheid, het landschap en het erfgoed van het polderdorp Doel.

Die garanties worden in april 2023 in de verf gezet bij de start van de renovatie van het Hooghuis in Doel. Een belangrijke stap richting een echte nieuwe start voor het polderdorp. 

Naast het Hooghuis zullen ook Hof ter Walle en de Scheldemolen worden aangepakt. Ook een 15-tal woningen zal opgeknapt worden en in de omliggende polders wordt opnieuw geïnvesteerd.

In 2024 krijgen de oud-inwoners van Doel te horen dat ze binnenkort hun woningen die verkocht zijn aan de overheid zullen kunnen terugkopen. Volgens actiegroep Doel 2020 gaat het om een 60-tal huizen. 

De terugkoopregeling zal nog wel wat tijd in beslag nemen. "Juridisch is het nogal complex, omdat niet elk eigendom omwille van de havenuitbreiding werd verkocht. Bovendien gaat het enkel om huizen in de dorpskern, en komen alleen oud-eigenaren en hun erfgenamen in aanmerking", zegt Jan Creve van actiegroep Doel 2020.