Ook Rubens was al een influencer, dat leert een nieuw stadsfestival in Antwerpen

Volgens Van Dale is een influencer “iemand die via de sociale media invloed uitoefent; een beïnvloeder”. Die beïnvloeding is van alle tijden. In de 17e eeuw was er van Instagram nog lang geen sprake. Kunstenaars zochten en vonden heel andere manieren om het publiek te bereiken, op vraag van machtige opdrachtgevers zoals de jezuïeten. 

Op drie locaties in het centrum van Antwerpen opent het stadsfestival "Barokke influencers" tentoonstellingen rond de invloed van de jezuïeten, een religieuze orde die in de tijd van Rubens enorme macht verwierf.

De rijkelijk versierde Carolus Borromeuskerk is daar een fraai voorbeeld van. Rubens ontwierp maar liefst 39 plafondschilderingen voor die jezuïetenkerk, helaas gingen ze allemaal verloren in een brand in 1718. De expo in het Snijders&Rockoxhuis toont de olieverfschetsen van Rubens voor die kerk, naast tekeningen en schilderijen van tijdgenoten.

De val van Antwerpen in 1585 leerden we opnieuw kennen in de zesde aflevering van "Het verhaal van Vlaanderen". Wat Tom Waes niet toonde, is hoe de Spaanse veroveraars nadien de rode loper uitrolden voor de jezuïetenorde.

"Meteen na de val probeerden ze de stad katholiek te formatteren", vertelt Pierre Delsaerdt, een van de curatoren. "Een heidens standbeeld van Brabo bovenaan de gevel van het stadhuis van Antwerpen moest - met veel feestgedruis - wijken voor een beeld van de maagd Maria."

"Dat beeld prijkt vandaag nog altijd bovenaan de voorgevel. Het beeld van het stadhuis kijkt zelfs rechtstreeks naar het beeld van dezelfde Madonna, in de gevel van de jezuïetenkerk even verderop. Het politieke en het kerkelijke niveau waren helemaal verstrengeld."

Wie de afbeelding hierboven bekijkt, ziet maar weinig gelijkenissen met de afbeelding hieronder. Toch is dit dezelfde locatie, naast de Carolus Borromeuskerk aan het Conscienceplein. Vandaag is het de stemmige Nottebohmzaal in de erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience, met houten meubels, gedempt licht, een krakende vloer en oude boeken, verspreid over twee verdiepingen.

Tot 1773 was het de plek van een zogenoemde sodaliteit, een soort serviceclub met netwerkmogelijkheden voor burgers die het gedachtegoed van de jezuïeten ondersteunden. Peter Paul Rubens en Anthony van Dyck waren maar twee van de illustere leden van deze sodaliteit.

De rijkdom van de leden merk je aan het interieur, met veel marmer, bladgoud en kunstwerken aan de muur en het plafond. Enkel het schilderij hierboven geeft nog een indruk van hoe het ooit was. Toen de orde in 1773 ophield te bestaan werden kunstwerken verkocht, het marmer werd ontmanteld. De open ruimte met grote ramen maakte plaats voor de bibliotheek.

De twee belangrijkste schilderijen van van Dyck eindigden uiteindelijk in Wenen, in de collectie van Maria Theresia, de keizerin van Oostenrijk. Daar zijn ze vandaag nog altijd te zien in het Kunsthistorisches Museum, het is niet gelukt ze voor deze expo terug te halen. Er hangt wel een kopie uit die tijd.

De kleine expo in de Nottebohmzaal brengt, met wat verbeelding van de bezoeker, het bijzondere verleden van de locatie weer tot leven.

Daar ging een stevige zoektocht aan vooraf, vertelt curator Steven Van Impe: "Toen we aan het onderzoek begonnen, kenden we enkel die twee schilderijen van Van Dyck. Maar de afgelopen twee jaar hebben we een heel aantal sporen van schilderijen teruggevonden. Enkele schilderijen zijn nu na 200 jaar terug thuisgekomen."

"De hoop bestaat dat we in de loop van de tentoonstelling nog meer ontdekkingen zullen doen. Dat bezoekers op de oude prenten misschien een schilderij zullen herkennen dat ze ooit hebben gezien in een museum in het buitenland. Of misschien hebben ze het zelfs gewoon thuis hangen. Er moeten nog meer schilderijen bestaan dan wat we nu gevonden hebben." 

"Rubens stond in dienst van de jezuïeten en zette hun woord om in beeld. Ze weten goed wie ze moeten kiezen om hun woord te verspreiden", zo legt curator Hildegard Van de Velde het belang van kunst voor de jezuïeten uit. "Zij hebben een stukje barok meegebracht naar Antwerpen."

"Jezuïeten waren vaak heel goede redenaars, ze hadden ook invloed op de mannelijke lekenbevolking, via de sodaliteiten", vervolgt curator Pierre Delsaerdt. "Maar hun impact is vooral voelbaar via de vele colleges. Het middelbaar onderwijs zoals we het vandaag kennen is nog altijd deels schatplichtig aan het onderwijs van de jezuïeten in hun colleges."

Het is die invloed vandaag die het festival "Barokke influencers" onder de aandacht wil brengen, zegt intendant Harold Polis: "Wat bezielde mensen in de 17e eeuw? Hoe kunnen we nog begrijpen waar ze mee bezig waren? Gek genoeg zijn dat vragen die we vandaag nog heel goed kunnen gebruiken. Vandaag worstelen we ook met vragen over de toekomst."

"De bovenlaag van de bevolking liep school bij de jezuïeten en dat heeft ongetwijfeld een belangrijke stempel achtergelaten. We kijken via dit stadsfestival met een Antwerpse blik naar hun invloed", besluit Pierre Delsaerdt. "Maar het vertelt ook een veel groter verhaal, zelfs op wereldschaal."