Racisme, discriminatie en homofobie in WhatsApp-groep: privé of strafbaar?

Acht leerkrachten van de sportschool in Hasselt riskeren een tuchtstraf nadat ze discriminerende, racistische en homofobe uitspraken hadden gedaan over leerlingen en collega's in een besloten WhatsApp-groep. Enkele collega’s die zich stoorden aan de ongepaste communicatie in het groepsgesprek, lichtten de directie in. Die schorste de acht leerkrachten. Het parket van Limburg heeft nu ook een gerechtelijk onderzoek geopend waardoor er mogelijk ook juridische gevolgen komen.

De advocaat van de geschorste leerkrachten spreekt over een heksenjacht. "De berichten in kwestie zijn een vorm van 'mannenhumor' en zijn niet zo zwaar van aard", reageert advocaat Frederic Debuyst. "De betrokkenen hebben nooit de bedoeling gehad om mensen te kwetsen of te schaden. Iemand die uit de groep is gevallen, probeert nu wraak te nemen."

Volgens de advocaat van de slachtoffers zijn de berichten wel heel duidelijk een vorm van racisme, seksisme, homofobie en bodyshaming en viseren ze collega's en zelfs leerlingen. "Het gaat niet om enkele grapjes in een privésfeer, dan zou er uiteraard geen klacht zijn neergelegd", vertelt advocaat Michiel Van Kelecom.

Volgens advocaat Debuyst gaat men hier de grenzen te buiten omdat de communicatie binnen de privésfeer gebeurde, maar daar is Van Kelecom het absoluut niet mee eens. "Het gaat niet meer over de privésfeer als je een WhatsApp-groep opricht met leerkrachten van dezelfde school, daarin collega's en leerlingen gaat viseren en als het ongepast gedrag zich dan ook nog eens voortzet op school in de vorm van pesterijen."

"Mensen hebben vaak een verkeerd beeld van wat besloten of privé nu eigenlijk is", legt een jurist van het gelijkekansencentrum Unia uit. "In het geval van de geschorste leerkrachten in Hasselt gaat het om communicatie in een groep, en dat wordt wettelijk gezien als openbaar, ook al is die groep besloten. Alleen een-op-eencommunicatie is privé."

Ook Vicky Buelens, advocate gespecialiseerd in arbeidsrecht, bevestigt dat berichten in een besloten groep bestraft kunnen worden. "De wet maakt geen onderscheid tussen virtuele en fysieke communicatie, maar stelt gewoon dat de communicatie moet gebeuren in het openbaar: die plek moet niet voor iedereen toegankelijk zijn, maar wel moeten meerdere mensen het recht hebben om die plek te bezoeken. En dan gelden er bepaalde beperkingen op het recht op vrije meningsuiting waar je rekening mee moet houden."

Dat wil niet zeggen dat jouw werkgever nu al jouw WhatsApp-berichten kan opvragen en inlezen, legt privacy-expert Magali Feys uit. "In dit geval zijn de berichten door een van de leden tot bij de directie gebracht. Als die berichten niet door de beugel kunnen, dan moet de school in die professionele context een onderzoek starten. Als er louter wordt gemeld over discriminerende berichten, dan kan de school niet zomaar die berichten opvragen. Eerst moet er een feitelijk onderzoek gedaan worden naar bijvoorbeeld wangedrag op de werkvloer."

Wat zijn die beperkingen aan wat je wel en niet mag zeggen? "De algemene regel bepaalt dat je eigenlijk heel veel mag zeggen", zegt de jurist van Unia. "Je mag schokken, verontrusten en kwetsen. Het recht op vrije meningsuiting dient om dergelijke uitspraken te beschermen."

Tegelijk stelt de wet grenzen aan die vrijheid. "In een openbare groep kwaadwillig oproepen tot discriminatie, haat of geweld, is strafbaar", gaat hij verder. "Dan gaat het niet meer over een mening, maar wel een daad die anderen kan motiveren tot bepaald gedrag."

"Iemand beledigen is in België niet strafbaar, maar de grens wordt getrokken zodra je iemand aantast in zijn integriteit", verduidelijkt Vicky Buelens. "Het recht op vrije meningsuiting is een fundamenteel recht, maar als je aanzet tot discriminatie en haat wegens een beschermd kenmerk van iemand, tast je die persoon aan in zijn fundamentele rechten. Dat is strafbaar."

Volgens Frederic Debuyst, advocaat van de geschorste leerkrachten, was de WhatsApp-groep opgericht nadat de leraren samen op vakantie waren gegaan. "In de groep werden grapjes gemaakt en kon men ventileren over zaken thuis, over het werk of over collega's." De grens tussen vrienden en collega's is tegenwoordig niet altijd meer even duidelijk. "Elke professionele samenwerking wordt vandaag ook gekleurd door vriendschappelijke relaties", zegt arbeidsrechtspecialist Buelens. 

"Die informele omgangsvormen zijn ingeburgerd op de werkvloer, dus je kan je ook niet meer verschuilen achter het excuus dat die ongepaste berichten slechts onder kameraden waren", vindt Buelens. "In een WhatsApp-groep met collega's verkeer je nog steeds in een context waarin je de professionele richtlijnen strikt moet toepassen. Bovendien zal er sneller geoordeeld worden door een rechtbank dat de uitspraken publiek zijn als er een link is met het professionele aspect."

In een WhatsApp-gesprek met je vrienden ontbreekt dan wel dat professionele aspect, toch wil dat niet zeggen dat daar opeens alle discriminerende uitlatingen toegelaten zijn. "Tussen vrienden en collega's is er in se geen verschil: elk individu moet zich aan dezelfde regels, richtlijnen en waarden en normen houden. In elke context die niet een-op-een is, en dus ook in een WhatsApp-gesprek onder vrienden, zijn er grenzen aan je gedrag en kunnen discriminerende uitspraken vervolgd worden."

De grens tussen aanvaardbaar of kwaadwillig gedrag is ook afhankelijk van de context. In Antwerpen staan momenteel ook 29 leden van de lokale politie terecht voor het pesten van collega's en de helft van hen ook nog voor racisme in een besloten WhatsApp-groep. Net als politieagenten, worden leerkrachten geacht een voorbeeldfunctie te vervullen. 

"De regels zijn niet strenger voor mensen die een voorbeeldfunctie hebben", verduidelijkt Buelens. "Toch kan die context wel een verzwarende omstandigheid zijn in de rechtbank. Als rolmodel heb je een bepaalde verplichting om je te gedragen naar de normen en waarden van de samenleving. Zeker leraren moeten een bepaald educatief en maatschappelijk project uitdragen."