Benzodiazepines en zogenoemde "Z-producten" worden vaak gebruikt als slaap- en kalmeermiddelen. Toch zijn er ook heel wat misverstanden. Zo beseffen veel mensen niet dat ze erg verslavend zijn, en dat er heel wat bijwerkingen zijn. In dit artikel beantwoorden we daarom de vijf meest gestelde vragen: van het effect in je hersenen tot tips om veilig te stoppen.
Vijf vragen en antwoorden over benzodiazepines (en andere slaap- en kalmeermiddelen)
Peter Brems
Gepubliceerd:
Wat zijn benzodiazepines?
Benzodiazepines (kort: benzo's) zijn slaap- en kalmeermiddelen. Ze werden op de markt gebracht in 1960, om angst weg te nemen en om sneller in slaap te vallen.
"Advertenties voor benzodiazepines waren in de beginjaren vooral gericht naar huisvrouwen", zegt psychiater Stephan Claes (KULeuven). "Zo is er een reclame waarop je een vrouw ziet die een grote kalkoen aansnijdt. De boodschap: dankzij benzodiazepines kan moeder weer normaal functioneren."
De Rolling Stones maakten er in 1966 een nummer over, "Mother's Little Helper". Over de dagelijkse dosis Valium, die een saai leven wat draaglijker maakt. Je kan het hier beluisteren:
Benzodiazepines als Xanax en Valium werden in de jaren zeventig en tachtig razend populair. Ondertussen werd duidelijk dat het "kleine helpertje" niet zo onschuldig is. Benzo’s zijn erg verslavend en bij langdurig gebruik zijn er heel wat bijwerkingen.
In de jaren negentig werd een nieuwe generatie slaap- en kalmeermiddelen gelanceerd, de zogenoemde Z-producten. Ze werden gepromoot als veiliger en minder verslavend dan benzodiazepines, vooral om te slapen. Vaak gebruikte Z-producten zijn zolpidem en zoplicone.
"Z-producten kunnen helpen voor zeer kortdurende slaapproblemen of om wat te slapen tijdens een nachtelijke vlucht", zegt psychiater Erik Ceysens (UPC Duffel/UA). "Verder valt er weinig goeds over te vertellen. Ze zijn even verslavend als benzo's en er zijn evenveel bijwerkingen. Eigenlijk zouden ze beter niet op de markt zijn."
Misbruik van benzo’s en Z-producten is een bekend probleem, ondanks pogingen om het gebruik terug te dringen.
Hoe werken benzodiazepines?
Benzo’s worden soms vergeleken met de remmen van een auto. Je auto vertraagt als je op de rem duwt. Wanneer je benzo’s neemt, dan is het alsof je brein vertraagt.
Benzo’s hebben dat effect omdat ze inwerken op GABA, een belangrijke signaalstof in de hersenen en in het zenuwstelsel. GABA is minder bekend dan bijvoorbeeld dopamine of serotonine, maar het is minstens even belangrijk. Het vermindert de activiteit van zenuwcellen.
“Dat geeft een dempend effect”, zegt psychiater Thomas Pattyn (UPC KULeuven). "Zowat alles wordt gedempt: pijn en angst, maar ook ademhaling en spierkracht en zelfs je bewustzijn."
Het gebruik van benzodiazepines kan het GABA-systeem helemaal in de war sturen. “Je hersenen wennen snel aan de aanwezigheid van de benzo’s”, zegt Pattyn. “Ze hebben almaar meer nodig om hetzelfde effect te hebben. Mensen denken dan: ‘Ik heb meer en meer medicatie nodig, en toch worden mijn problemen erger’.
Langdurig gebruik is gelinkt aan een lange lijst negatieve bijwerkingen: geheugen- en concentratieproblemen, vermoeidheid, verminderde coördinatie en reactiesnelheid, verminderd libido en neerslachtigheid. Het is ook gelinkt aan een hoger risico op dementie .
“Benzogebruik kan ook gevaarlijk zijn voor mensen met glaucoom omdat het de druk in de ogen verhoogt”, zegt psychiater Erik Ceysens (UPC Duffel/UA). “Voor mensen met longproblemen zijn benzo’s riskant omdat ze de ademhaling onderdrukken. Bij ouderen verhogen ze het valrisico.”
“Mensen zijn vaak verblind voor die negatieve gevolgen”, zegt Ceysens. “Dat is met alle verslavende middelen zo. Zolang je ze neemt, ben je als het ware verdoofd en verblind. Pas als je stopt, besef je wat je gedaan hebt. Dan beseffen mensen dat ze zich veel beter voelen zonder benzo’s.”
Wat voel je als je een benzo neemt?
Benzo's zijn bijzonder effectief als je ze voor het eerst gebruikt. Ze lijken dan wel een wondermiddel. Angst en nervositeit worden haast onmiddellijk gedempt. Je voelt ook wat suffer en een beetje slaperig. Dat kan het makkelijker maken om in slaap te vallen.
"Patiënten zijn vaak erg enthousiast wanneer ze voor het eerst een benzo krijgen", zegt psychiater Thomas Pattyn (UPC KULeuven). "Ze zijn tevreden over het product en over jou als arts. Eindelijk hebben ze een middeltje dat hun probleem bijna onmiddellijk wegneemt."
Dat effect is echter van korte duur. Zodra de benzo uitgewerkt is, keert de onrust terug.
“Je kunt het vergelijken met koorts”, zegt Pattyn. “Als je hoge koorts hebt en je neemt paracetamol, dan zakt de koorts en je voelt je beter. Zodra de medicatie uitgewerkt is, keert de koorts terug. Dat is logisch, de onderliggende infectie is immers niet genezen. Iets gelijkaardigs gebeurt als je een benzo neemt tegen de angst: de angst en de onrust keren snel terug, want je hebt de oorzaak niet aangepakt.”
Ook voor slaapproblemen zijn benzo’s geen duurzame oplossing. De eerste dagen helpen ze om in slaap te vallen, maar je moet al snel de dosis verhogen. Bovendien slaap je minder diep, waardoor je je ‘s ochtends toch niet uitgeslapen voelt. Benzo’s kunnen je wel de illusie geven dat je beter slaapt. Dat maakt het extra moeilijk om te stoppen.
Bij sommige mensen hebben benzo’s een “paradoxaal effect”. “In plaats van kalmerend werken ze dan ontremmend”, zegt psychiater Erik Ceysens (UPC Duffel/UA). “Ze kunnen zelfs agressief gedrag uitlokken. Het risico hierop is het grootst bij kinderen, mensen met een mentale beperking en mensen met een borderline persoonlijkheidsstoornis.”
Kan het gebruik van een benzo zinvol zijn?
Benzo's hebben in de medische wereld geen goede reputatie. De meeste (huis)artsen weten dat ze veel te vaak voorgeschreven worden. De voorbije jaren waren er ook initiatieven om het gebruik terug te dringen.
"Het lijkt soms alsof je een slechte arts bent als je een benzo voorschrijft", zegt psychiater Thomas Pattyn (UPC KULeuven). "Dat is niet terecht. Benzogebruik kan wel degelijk zinvol zijn.”
Een goed voorbeeld is iemand met claustrofobie die een medische scan moet ondergaan. "Je kan dan therapie geven, zodat die persoon beter met zijn angst voor nauwe ruimtes overweg kan. Of je kan hem een benzo geven, waardoor de angst meteen weg is. Dat is zeker oké, zolang het blijft bij eenmalig gebruik.”
Een ander mogelijk scenario: iemand die al een paar nachten slecht slaapt na een overlijden in de familie. Een benzo kan dan helpen om in te slapen. Het is een tijdelijke oplossing, tot de rust terugkeert. Voorwaarde is wel dat er hoge lijdensdruk is en dat eerst gekeken wordt naar niet-medicamenteuze alternatieven.
Ook in de psychiatrie kunnen benzo’s nuttig zijn. “Ze zijn soms letterlijk levensreddend”, zegt psychiater Erik Ceysens (UPC Duffel/UA). “Een benzo kan bijvoorbeeld helpen om iemand tot rust te brengen tijdens een manische of psychotische episode met veel agitatie. Ook ontwennen bij een zware alcoholverslaving zou niet lukken zonder benzo’s.”
Zinvol benzogebruik is in veruit de meeste gevallen van korte duur. Dat is belangrijk, want al na enkele dagen of weken is er risico op verslaving.
Zijn benzodiazepines écht verslavend? En hoe kan je stoppen?
Benzo’s zijn erg verslavend, zelfs als je ze maar een paar weken gebruikt. Je hebt almaar meer nodig om hetzelfde effect te bekomen. Als je stopt, dan is er ontwenning.
De ontwenningsverschijnselen zijn vaak heftig: slapeloosheid, gespannen spieren, oppervlakkige ademhaling, misselijkheid, hogere bloeddruk, verhoogde hartslag , zweten en beven. Ook angst en onrust treden weer meer op de voorgrond. Er is ook risico op epilepsie-aanvallen en verwarring (”delier”).
“Mensen die benzo’s namen tegen de angst voelen zich vaak angstiger en onrustiger wanneer ze stoppen”, zegt psychiater Erik Ceysens (UPC Duffel/UA). “Het lijkt dan alsof hun problemen terugkeren en zelfs uitvergroot worden. Dat maakt stoppen erg moeilijk.”
Toch is stoppen zeker mogelijk. Deze drie tips kunnen je een eind op weg helpen:
Overleg met je huisarts voor je probeert te stoppen. Plots stoppen na langdurig gebruik en bij hogere dosissen kan gevaarlijk zijn. Je hartslag en je bloeddruk kunnen stijgen, waardoor je in de gevarenzone komt. Er is ook risico op epileptische aanvallen. Daarom is het beter van te stoppen met de hulp van een arts.
Probeer je gebruik geleidelijk af te bouwen. De overheid lanceerde begin dit jaar een proefproject, om mensen daarbij te helpen. De apotheker maakt dan dosissen die geleidelijk kleiner worden. Zo kan je met kleine stapjes afbouwen over een periode van verschillende maanden, waardoor de ontwenningsverschijnselen draaglijker zijn. Op de website van het Belgisch Centrum voor Farmacotherapeutische Informatie (BCFI) vind je meer uitleg over het programma. Omdat het zo succesvol is, wordt het binnenkort uitgebreid.
Leer je problemen aanpakken zonder medicatie. Zo kan een slaaptraining erg effectief zijn als je slaapproblemen hebt. Psychotherapie en mindfulness kunnen helpen om beter met je angsten om te gaan. Een recente overzichtsstudie in het prestigieuze tijdschrift Nature besluit dat ook ademhalingsoefeningen helpen om jezelf tot rust te brengen.
