Minister Jambon kritisch voor ramadanvriendelijk label Brusselse cultuurhuizen: "Kan leiden tot zelfcensuur"

Een reeks Brusselse cultuurhuizen kondigde een tweetal weken geleden aan dat ze de voorstellingsavonden tijdens de ramadanmaand, de vastenmaand voor moslims, toegankelijker willen maken met een ramadanvriendelijk label. 

Dat houdt onder meer in dat er gratis water aangeboden wordt, dat het publiek de zaal tijdens de voorstelling mag verlaten om te eten of dat wie deelneemt aan de ramadan vlak voor de voorstelling ergens in een aparte ruimte in alle rust het vasten kan verbreken.  

Op verschillende plekken in Europa wordt er al langer geëxperimenteerd met zo'n label en nu gebeurt het ook in Brussel. Het volledige charter kan je hier lezen. 

Minister Jambon (N-VA) heeft vooral bedenkingen bij één aspect: inhoudelijke waarschuwingen (content warnings) die het publiek ervan op de hoogte brengen als er in een voorstelling naaktheid, geweld of muziek voorkomt. Ook columnist en historicus Luckas Vander Taelen ergerde zich daar vorige week al aan in een opiniestuk in de krant De Morgen. 

"Daarmee is een betwistbare stap gezet naar religieuze inmenging in de vrije creatie en beleving van kunst", schreef Vander Taelen op 30 maart, een week nadat het ramadanvriendelijke label voorgesteld was. "Nooit zou dit aanvaard geweest zijn toen er in België gestreden werd voor het terugdringen van de invloed van de katholieke kerk. Er is geen reden om in 2023 op dit vlak een andere houding aan te nemen en al zeker niet op artistiek vlak." 

Minister Jambon volgt deze redenering. "Een dergelijke religieuze inmenging in de cultureel-artistieke praktijk lijkt me zeer problematisch", liet hij de cultuurhuizen begin deze week weten. "Het gaat over waarschuwingen aan het publiek, maar kan ook leiden tot een vorm van zelfcensuur bij cultuurmakers. Terwijl cultuur net zou moeten prikkelen, uitdagen en verrassen. Het getuigt mijn inziens ook van een eerder paternalistische visie op de cultuurparticipant." 

Jambon vreest dat de maatregel, ondanks de goede intenties, net voor méér vooroordelen en wederzijds wantrouwen zou kunnen zorgen. 

Volgens het Kaaitheater, de initiatiefnemer van dit label, hebben de  waarschuwingen echter als enige doel om te voorkomen dat mensen een onaangename ervaring hebben. Algemeen en artistiek coördinator Barbara Van Lindt benadrukt ook dat het label nog in een testfase zit en dat ze zeker openstaan voor feedback.

"Het motto van waaruit het Kaaitheater werkt, is "How to be many?"", legt ze uit in "De ochtend" op Radio 1. "We willen toewerken naar meer toegankelijkheid van ons aanbod en drempels wegwerken, zo was er ook al onze actie "betaal wat je kan". Publiekswerkers hebben daarom aan mensen uit de culturele wereld en ook aan leden van het publiek de vraag gesteld: kunnen we drempels wegnemen voor mensen die actief aan de ramadan deelnemen? En daar is een reeks aan mogelijke ingrepen uit voorgekomen, die nu online opgelijst zijn." 

Volgens Van Lindt moeten de waarschuwingen, bijvoorbeeld voor geweld en naakt, dan ook niet gezien worden als acties die specifiek gelinkt zijn aan de ramadan. "Niet alleen het Kaaitheater, maar ook andere cultuurhuizen gebruiken die warnings al voor voorstellingen met zelfmoord, geweld, stroboscopisch licht. We krijgen die aanbeveling vaak ook al van de gezelschappen zelf.  Het gebruik ervan is al meer en meer ingeburgerd in het culturele leven."

"Tijdens de ramadan zijn er voor moslims die vasten wel een aantal elementen die daar niet mee verenigbaar zijn: naaktheid, seks, gebruik van geweld (fysiek of verbaal) en ook muziek", gaat Van Lindt verder. "Die muziek, dat kan gek klinken, maar voor hen is dat incompatibel op dat moment, dus tijdens ramadan kan je dat best beschrijven. Mensen voor wie het een probleem zou zijn, kunnen dan beslissen om niet te komen." 

Van Lindt heeft wel begrip voor de opmerking van Jambon. "Dit doet ons beseffen dat we meer context moeten geven aan het gebruik van die content warnings." 

Toch benadrukt ze dat dit geen bedreiging van artistieke vrijheid is of censuur. "Ik denk niet dat kunstenaars zich daardoor laten beknotten en dat is ook absoluut niet het streven van dit label. Ik denk dat we even moeten stilstaan bij de tijden waarin we leven." 

"Ook bedrijven, universiteiten en cultuurhuizen willen rekening houden met gevoeligheden bij mensen. Ook op theaterscholen wil een nieuwe generatie kunstenaars meer verantwoordelijkheid nemen en meer zorg tonen naar een breed publiek. Zij zijn veel minder gehecht aan het idee dat "kunst moet shockeren, koste wat het kost". Dit betekent niet dat er geen vrijheid meer is." 

Ook Michaël De Cock, artistiek directeur van KVS, reageert op Twitter op de commotie die er in de kranten rond het label is ontstaan. 

Hij benadrukt dat het in de praktijk vaak om heel kleine acties gaat, zoals "het breken van de vasten na een voorstelling laatst nog met een paar studenten van een klas uit Heverlee". "Het ging hier over een handvol studenten op een groep van 50. Die nu perfect en makkelijk mee konden gaan met hun klasgenoten."

"De warnings (waarschuwingen voor naakt, geweld, enz.) zijn dan weer iets heel anders - niet religieus - maar voor vele kijkers een hulp bij het kijken", voegt hij eraan toe. "Dat gebeurt in de bioscoop al erg lang. Wij merken soms dat kijkers schrikken en dus graag weten hoe intens sommige dingen zullen zijn."