Het einde van een tijdperk: Duitsland doet het vanaf nu zonder kerncentrales

Als je ver genoeg het "diepe Beieren" inrijdt, op de snelweg van Regensburg naar Landshut, kan je vandaag voor het laatst genieten van een typisch beeld: boven de heuvelkam zie je een witte verticale wolkensliert opstijgen. Minuten later als je de kam overrijdt, zie je ook waar die effectief vandaan komt: uit de gigantische koeltoren van de kerncentrale Isar 2. Ooit was dit de grootste kernreactor ter wereld. "En nu nog de veiligste", voegen ze er in de regio graag aan toe.

Maar morgen is het dus afgelopen met de vertrouwde witte sliert. Dan gaat Isar 2, samen met de 2 andere kerncentrales in Duitsland die nog open zijn, dicht. Ze zijn nu nog verantwoordelijk voor zo'n 6 procent van de Duitse stroom, Isar 2 voor zo'n 12 procent van de Beierse stroom, goed voor 3,5 miljoen huishoudens in de deelstaat. 

"Ik ben er niet rouwig om dat het ding sluit", zegt een buurtbewoner. "Al had ik er ook kunnen mee leven dat het nog een paar jaar bleef draaien, tot de Russische inval in Oekraïne misschien achter de rug is. Of we ons in elk geval toch beter zelf kunnen bevoorraden, zonder van de Russen of vuile kolen afhankelijk te zijn", vertelt de 70-jarige die met zijn kleindochter op wandel is rond de centrale. De man leverde misschien wel het compromis dat de Duitse politiek zelf niet vond.

Als geen ander kende Angela Merkel 'haar Duitsers'. En dus besloot ze in de nadagen van de kernramp in het Japanse Fukushima in 2011 ook zelf een bocht van 180 graden te maken. Hoewel Fukushima ruim 8.000 kilometer van Berlijn ligt, de kans op een aardbeving in Duitsland vrij beperkt is en geen enkele Duitse kerncentrale praktisch gezien overspoeld kan worden door een tsunami, zijn de Duitsers toch bang. De kernramp van Tsjernobyl 25 jaar eerder ligt nog verser in het geheugen en voor de 'immer bange' Duitsers is die Japanse ramp de kernramp te veel. "Binnen de 10 jaar moeten alle kerncentrales dicht", zegt Merkel, die tot dan zelf fervent voorstander was van kernenergie. De "Energiewende" is geboren.

Tien jaar later is Angela Merkel vervangen door Olaf Scholz en is de wereld weer 180 graden gedraaid. Het is oorlog in Oekraïne, de Duitse achtertuin en de vijand heet Rusland, tot dan toe de brandstofleverancier van de 'Energiewende'. Naast een grote inspanning in hernieuwbare energie en tonnen CO2-vervuilende bruinkool waarvoor hele dorpen moeten wijken, is namelijk ook goedkoop Russisch gas een belangrijke brandstof voor de centrales die de kerncentrales moeten vervangen. Tot 40 procent van het Duitse gas komt uit Rusland, via goedkope contracten. Maar een boycot dringt zich op.

Ook daarop reageert Duitsland met een "mini-wende": het land slaagt er in minder dan een jaar in zo goed als volledig van het goedkope Russische gas af te raken. Dat doen ze deels door minder gas te verstoken voor elektriciteit en meer in te zetten op die vervuilende bruinkolen. Tot 33 procent van de energiemix komt uit verbranding van vette bruinkool. 

Datzelfde jaar 2022 is het ook het jaar dat - naast Russisch gas - ook de kerncentrales zouden moeten sluiten, zoals Merkel destijds voorzien had. De laatste 3 zouden op 31 december sluiten. 

Al snel komt de regering die bestaat uit de socialisten van kanselier Scholz, de liberalen van financiënminister Lindner en de Groenen van energieminister Habeck tot het besluit dat ze nog een paar maanden langer mogen draaien, om de moeilijke winter met mogelijk gastekort mee op te vangen. Maar daarna moet het afgelopen zijn. Dat vindt toch de Groene minister Habeck. Maar de liberalen pleiten ervoor de centrales te verlengen, zoals 'in de buurlanden'. Het zou de bevoorrading ten goede komen en de CO2-uitstoot verminderen. Uiteindelijk zal de kanselier zijn 'machtswoord' spreken om de groene en liberale kemphanen uiteen te halen: "Tot 15 april en dan is het gedaan".

"De centrale hoort bij de regio", zegt Peter Draier, politicus voor de conservatieve Freie Wähler en Landrat van Landshut, zeg maar het hoofd van een district. "Ik heb niets tegen hernieuwbare energie, zelfs niet tegen het feit dat we op termijn van kernenergie afmoeten. Maar deze centrale nu sluiten is onzin, gezien de toestand in Oekraïne, de stijgende inflatie". 

En ook de burgemeester van Essenbach, Dieter Neubauer, van de christendemocratische CSU, is van die mening: "Nu deze kerncentrale sluiten is puur ideologisch, pure politiek. Groene koppigheid." Maar wat de heren er ook van denken, het doet er niet toe: "De beslissing wordt in Berlijn genomen. We kunnen enkel waarnemen wat er gebeurt", zegt Neubauer nog.

Dat Angela Merkel verantwoordelijk is, tien jaar geleden, wuift hij weg. "Ook toen was het een regering samen met de socialisten van Scholz. En dan nog: het is dat typisch Duitse angstige. Vertel mij eens hoeveel aardbevingen we in Duitsland de laatste jaren gehad hebben? En ik ben er zeker van dat de centrale ook wel een tsunami op de Isar aankan", grapt de burgemeester nog. "Je zal - buiten de groenen - niemand vinden in mijn gemeente die het begrijpt dat de centrale nu sluit. En angst? Het is de veiligste ter wereld. Als het hier al niet veilig zou zijn, dan nergens."

Maar die tegenstanders zijn te vinden. Inderdaad ook bij de lokale groene politici, zoals Rosi Steinberger, die in het Beierse deelstaatparlement zit. "De oorlog in Oekraïne kan nooit een reden zijn om de centrale langer open te houden. Dat is te gevaarlijk", zegt Steinberger. "Mensen gaan er onterecht van uit dat het veilig is omdat er hier nooit iets gebeurd is. Maar er zijn andere plaatsen waar er wel van alles gebeurd is. Het had ook hier kunnen gebeuren", zegt ze. "Uiteindelijk kunnen mensen en techniek fouten maken. De centrale wordt trouwens om de tien jaar grondig gecontroleerd. Wat als er na 9 jaar iets fout loopt?"

Een bijzondere stem in het debat vertolkt Norbert Mann. Hij woont wat verderop, in München, maar een paar weken geleden kwam de 79-jarige oud-politicus naar Landshut om te betogen tegen de sluiting van de centrale. Bijzonder, want als jonge man trok Mann ook al naar Duitse kerncentrales, toen om te betogen tegen de bouw ervan. Mann was een van de stichters van 'Die Grünen", eind jaren 70 en hij zat in het parlement voor de partij. Maar in de jaren 90 scheidden hun wegen. 

"Als een vader die zijn kind verlaat, ja", zegt Mann daar nu nog over. "Maar ik miste bij de Groenen pragmatiek. En in het bijzonder rond het energiestandpunt. Er is niets mis met grote ideologieën, maar soms moet je pragmatisch, nuchter en ook juist denken". Ook de geboorte van zijn dochter halfweg de jaren 90 speelde mee: "Dat maakte me extra alert voor de toekomst van de jeugd en die zie ik niet zonder kernenergie." 

Mann bleef in de politiek, bij de liberalen. "Tsjechië wil nieuwe kerncentrales bouwen, Polen wil, de Britten, de Nederlanders. De Belgen verlengen de kerncentrales. Frankrijk gaat voor kernenergie. Enkel de Duitsers gaan hun eigen weg en willen daar onder groene druk niet van afwijken. Dat vind ik fout", aldus Mann.

Weg van het politieke gehakketak, doceert professor Petra Denk onder meer energiewetenschap aan de Hogeschool Landshut. Zij probeert de Duitse kernuitstap te bekijken vanuit wetenschappelijke hoek. "De beslissing om nu met kernenergie te stoppen, is puur politiek. Maar het idee om te investeren en volop in te zetten op nieuwe technologieën, neem bijvoorbeeld waterstof, is wel juist. Sommige beslissingen zijn niet populair, maar wel noodzakelijk", zegt de professor. 

De geest van de energiewende is volgens Denk dus zeker de juiste. "We moeten inzetten op de Europese stroommarkt. Het zal nooit lukken met hernieuwbare energie alleen als we niet samenwerken. Maar we kunnen wel samenwerken. Er is altijd ergens zon, wind en plaats voor nieuwe niet vervuilende of gevaarlijke technologieën". 

Ze is er net om die reden erg gerust in dat het licht vanavond in Beieren niet zal uitgaan, als Isar 2 van het net gaat: "We zijn voldoende ingebed in de Europese stroommarkt. Wat we hier niet hebben, halen we elders." Uit buurlanden, dus. Die landen met kerncentrales.