Vanaf vandaag hogere accijnzen op gas en elektriciteit: wat betekent dat voor jouw energiefactuur?

Onze energiefacturen worden op deze eerste april een klein beetje duurder. Voor een gemiddeld gezin komt er maandelijks ruim 16 euro bij, via een accijnsverhoging. Maar de 21 procent btw op gas en elektriciteit behoort definitief tot het verleden. Die was vorig jaar al verlaagd naar 6 procent. Een "tijdelijke crisismaatregel", heette het toen, die eind maart zou aflopen.

Maar de regering besliste de btw definitief op 6 procent te houden. Ter compensatie kwam er wel een extra accijns van omgerekend bijna 21 euro per maand. Accijnzen zijn namelijk een veel interessantere belasting dan de btw, zo oordeelde de regering. Je kan er de inkomsten voor de overheid veel makkelijker mee sturen, de mensen aanzetten tot een lager en meer duurzaam energieverbruik en er de stijgende energieprijzen zelfs voor een deeltje mee compenseren. Want accijnzen zitten helemaal anders in elkaar dan btw.

Een accijns is een vast bedrag op het verbruik. De btw is een percentage op de prijs. En dat kan een heel verschil uitmaken. Een voorbeeld: stel dat je 1.000 eenheden gas verbruikt (typisch uitgedrukt in kilowattuur of kWh). Op die 1.000 kWh int de overheid 10 euro accijnzen en 21 procent btw. Als de prijs van die 1.000 kWh stijgt van 100 naar 200 euro, dan betaal je geen 21 euro btw meer, maar al 42 euro. De accijnzen daarentegen blijven onveranderd op 10 euro. Of de 1.000 kWh nu 100 euro kost, of 200 of 300: de accijnzen zullen niet stijgen.

Enkel als je verbruik stijgt, betaal je meer accijnzen. In ons voorbeeld: als je 2.000 kWh gas verbruikt, betaal je 20 euro accijnzen. Als je verbruik oploopt tot 3.000 kWh wordt dat 30 euro accijns. Er is dus een één-op-één verband tussen je verbruik en je accijnzen. Bij de btw is dat verband er niet: het kan best zijn dat de btw stijgt, zelfs als je verbruik daalt. Omdat hij dus gebaseerd is op de (heel erg stijgende) prijs, en niet op je (minder dalende) verbruik. 

Om het verbruik te sturen, is een accijns zonder meer de beste belasting, benadrukken economen Koen Schoors en Gert Peersman van de UGent. Ze wijzen er ook op dat een regering accijnzen veel makkelijker kan wijzigen dan de btw omdat de btw aan veel meer Europese beperkingen onderhevig is.

Een gemiddeld gezin zal voor de accijnzen op gas en elektriciteit maximaal 21 euro extra betalen per maand. Extra, want er was al een beperkte accijns. Die heeft de regering in februari dus verhoogd om een deel van de weggevallen btw-ontvangsten te compenseren. Voor gas kwam er 7,69 euro per 1.000 kWh bij. Voor elektriciteit was dat 33,88 euro.

Aangezien een gemiddeld gezin jaarlijks 17.000 kWh gas verbruikt en 3.500 kWh elektriciteit komen er 17 x 7,69 euro voor gas en 3,5 x 33,88 euro voor elektriciteit bij. In totaal is dat 249,31 euro per jaar of bijna 21 euro per maand.

We betalen normaal dus ongeveer 21 euro extra accijnzen per maand. Maar toch zal dat in april, mei en juni maar 16 euro zijn. Pas vanaf juli wordt het 21 euro. Dat heeft alles te maken met een tweede eigenschap van de accijnzen: de regering kan ze verlagen wanneer de (energie)prijzen te hoog worden. Ze doet dat al langer voor benzine en diesel, ze doet dat nu ook voor onze elektriciteit en gas thuis. En ze heeft dat al meteen gedaan.

Minister van Financiën Vincent van Peteghem legde in januari vast wat een te hoge energieprijs is. Voor gas is dat 100 euro per 1.000 kWh, voor elektriciteit 250 euro. Indien de prijzen boven die grenswaarden uitstijgen, beginnen de accijnzen te dalen. Zitten ze onder die grenswaarden, dan worden de accijnzen aan hun maximale plafond van 21 euro per maand doorgerekend.

De prijzen van het gas en de elektriciteit worden per kwartaal herrekend. Na drie maanden worden ze doorgerekend in de accijnzen. De accijnzen van april zijn dus gebaseerd op de gemiddelde energieprijzen van oktober, november en december 2022. Maar in die laatste drie maanden van 2022 stonden de prijzen een stuk boven de grenswaarden van 100 en 250 euro. Voor gas betaalden we toen gemiddeld bijna 153 euro. Voor elektriciteit was dat bijna 332 euro. Dus ging er meteen een stukje van de accijnzen af en zullen ze voor april, mei en juni op 16 euro blijven.

Ja, dat is een mathematische zekerheid. De accijnzen die in juli worden aangepast, zijn gebaseerd op de prijzen van januari, februari en maart. Het is nu al duidelijk dat die ver onder de grenswaarden van 100 en 250 euro voor respectievelijk gas en elektriciteit liggen. De groothandelsprijzen zijn spectaculair gedaald: een lagere accijns is vanaf juli dus niet meer aan de orde. De accijnzen zullen drie maanden lang aan hun maximaal plafond van 21 euro worden aangerekend.

Vanaf oktober komt er dan een nieuwe aanpassing, die afhankelijk zal zijn van de gemiddelde gas- en stroomprijs in april, mei en juni. Het mechanisme zorgt ervoor dat de regering een redelijk stabiel inkomen uit onze energiefacturen haalt en dat al te fel stijgende prijzen worden gemilderd. Voor elke extra cent btw die de regering binnenhaalt op een gasprijs of elektriciteitsprijs boven de 100 of 250 euro, gaat er een cent accijns af.

Neen. Wanneer de energieprijzen hoog staan, zijn de accijnzen voordeliger voor de gezinnen dan de 21 procent btw. Van Peteghem sprak in februari van een voordeel van 30 euro per maand. Maar dat was gebaseerd op redelijk hoge prijzen. Sindsdien zijn gas en elektriciteit alleen maar goedkoper geworden. En wanneer ze goedkoop worden, keert de situatie helemaal om. Onze overheid zal dan meer inkomsten krijgen uit de accijnzen dan uit de 21 procent btw.

Op elektriciteit heft de overheid 33,88 euro extra accijnzen. Stel dat die elektriciteitsprijs daalt van 200 naar 100 euro: de accijnzen blijven onveranderd op 33,88 euro. Maar met de btw is dat niet zo. Een btw van 21 procent daalt dan van 42 naar 21 euro en wordt op dat moment lager dan de accijnzen.

Niet helemaal. De vermindering van de accijnzen bij hoge energieprijzen geldt namelijk alleen voor het zogenoemde "basisverbruik" energie. Dat basisverbruik ligt eigenlijk vrij laag. Voor elektriciteit wordt alleen op de eerste 3.000 kWh een accijnsverlaging toegepast. Voor gas is dat op de eerste 12.000 kWh. Voor alles wat een gezin meer verbruikt, bewegen de accijnzen niet: ze worden onveranderd aan het maximale plafond doorgerekend, zelfs wanneer de energieprijzen flink boven de 100 of 250 euro gaan.

Voor grote verbruikers zijn de accijnzen eigenlijk een bestraffing: de enige manier om ze te temperen, is je verbruik verminderen. Maar ook gezinnen met een gemiddeld verbruik ontsnappen niet helemaal aan de maximale accijnzen. Die zitten namelijk meestal boven het basispakket van 3.000 kWh elektriciteit en 12.000 kWh gas. We verbruiken gemiddeld namelijk 3.500 kWh elektriciteit en 17.000 kWh gas per huishouden. Dat is respectievelijk 500 en 5.000 kWh meer dan het basispakket. En op dat meerverbruik worden de accijnzen dus maximaal aangerekend. 

De regering argumenteert dat ze met de extra bescherming voor het basisverbruik de gezinnen ertoe wil aanzetten om minder energie te consumeren. Dat is ook een van de hoofddoelen van een accijns: het verbruik sturen. Voor energie kan dat richting minder verbruik zijn of naar een klimaat- en milieuvriendelijker energievorm.

Econoom Gert Peersman van de UGent heeft er zijn bedenkingen bij. Als je met de accijnzen een verbruik wil ontmoedigen, dan verlaag je ze gewoon niet. Ook niet bij hoge prijzen. Voor het fossiele gas geef je dan nog de indruk dat je het verbruik wil beschermen, stelt Peersman. Deze accijnshervorming zal niemand richting meer klimaatvriendelijke energievormen sturen, besluit hij. 

Precies daar ligt voor zowat alle energiespecialisten en economen een gemiste kans. Het is opvallend dat op het fossiele en klimaatonvriendelijke gas "maar" 7,69 euro accijnzen wordt geheven, terwijl dat op elektriciteit maar liefst 33,88 euro is. Daardoor vergroot de kloof tussen de belastingen op gas en elektriciteit nog meer: in totaal heft de federale overheid 8,23 euro op gas en bijna 47,5 euro accijnzen op elektriciteit. Dat is bijna zes keer meer. 

Mensen die hun huis willen verwarmen met klimaatvriendelijke warmtepompen of die nog oude elektrische accumulatoren of andere elektrische verwarmingstoestellen hebben, worden hier opnieuw fiscaal gestraft. Zelfs als ze hun warmtepompen of andere elektrische verwarmingsapparaten voeden met een groenestroomcontract betalen ze per 1.000 kWh ruim 35 euro meer dan hun buren die stoken met een oude gasketel.

Ook bij een vorige ingreep van de regering op de energieprijzen werden mensen met een elektrische verwarming al benadeeld: de premies die verdeeld werden via het zogenaamde "basispakket energie". Gezinnen met gas en elektriciteit ontvingen van november tot maart 980 euro ondersteuning. Voor mensen met alleen maar elektrische verwarming was dat maar 305 euro.

Het kabinet Van Peteghem erkent dat er in de toekomst zeker nog correcties nodig zijn, richting klimaatvriendelijkere accijnzen. De minister wijst erop dat er voor gas al een eerste ontmoedigende maatregel is: als de prijs onder de 45 euro daalt, zal de accijns op het meerverbruik worden verhoogd boven het maximumplafond van 21 euro. Voor elektriciteit is er geen enkele accijnsverhoging. Een eerste bescheiden fiscale aanzet naar een groenere energie.

Het kabinet benadrukt dat met accijnzen nog veel meer mogelijk is: het mechanisme staat nu klaar, het moet enkel nog in de juiste richting worden aangepast. Dat is inderdaad zo, beaamt econoom Koen Schoors van de UGent. Misschien wil de regering de schok niet te groot maken en een shift naar meer accijzen op gas pas later doorvoeren. 

Maar energiespecialisten zoals Ruben Baetens en Bram Claeys en  econoom Gert Peersman begrijpen niet waarom dat mechanisme nu niet meteen in beweging is gezet. Ruben Baetens stelde voor om de accijnzen op gas en elektriciteit gewoon gelijk te leggen. Het zou een extra boost kunnen geven aan warmtepompen en het gasverbruik verder ontmoedigen. Gert Peersman spreekt ronduit van "een gemiste kans". Maar misschien kan die kans in de toekomst nu wel makkelijker worden gegrepen: de accijnzen maken het alleszins sneller mogelijk.