Nieuwe studie: "Tot 109.000 omwonenden van Zaventem worden ernstig gestoord in hun slaap"

Het zijn indrukwekkende cijfers. 220.000 omwonenden van de luchthaven van Zaventem worden "heel sterk gehinderd" door het vlieglawaai, waarvan er 109.000 "ernstige slaapverstoring" oplopen. 51.000 omwonenden hebben daardoor een sterk verhoogd risico op hoge bloeddruk, en 2.000 op ischemische hartziekten (zoals een hartinfarct). Dat zou volgens de studie dan weer jaarlijks meer dan 1 miljard euro kosten aan gezondheidszorg.

Dat berekende het Franse studiebureau Envisa in opdracht van Bond Beter Leefmilieu (BBL). Envisa werkte eerder al samen met onder andere de Europese Commissie en de Europese luchtvaartorganisatie Eurocontrol. 

Het studiebureau berekende eerst de lawaaivervuiling die de vluchten vanuit Zaventem in 2019 veroorzaakten, het laatste jaar met "normaal" luchtverkeer vóór de coronacrisis. Daarna bekeek het hoeveel inwoners er leefden binnen verschillende zones met overlast. Met formules van de Wereldgezondheidsorganisatie WHO berekenden ze ten slotte de gevolgen van dat lawaai voor de gezondheid van die inwoners.

Een belangrijke nuance bij die cijfers: het gaat om een berekening volgens internationale standaarden. Er zijn geen bewoners onderzocht of ondervraagd. Het blijft dus een inschatting, maar wel een goed onderbouwde. 

Volgens deze berekening alvast zijn de gevolgen van de nachtvluchten dus groot. En dat terwijl Brussels Airport tegen 2032 dubbel zoveel vracht wil vervoeren, goed voor 1 miljoen ton cargo. Het wil ook een vijfde méér passagiers.

Caroline Van Meerbeek is een van die omwonenden. Ze verhuisde nog niet zo lang geleden van Brussel naar Grimbergen, ironisch genoeg om na het werk de drukke stad achter zich te kunnen laten in een huis met een tuin. "Maar tegenwoordig is het net omgekeerd: ik ontvlucht Grimbergen om in de ‘rustige’ stad te kunnen werken."

Op het kaartje hierboven woont Van Meerbeek in de zone met een gemiddelde lawaaivervuiling van 45 decibel, de op één na laagste dus. Toch schat ze dat er overdag zeker om de vijf à tien minuten een vliegtuig overvliegt, en ‘s nachts om het uur. "Dat had ik niet verwacht. Zaventem is ook niet zo dichtbij. De gemeente Grimbergen sluit er niet rechtstreeks op aan. En als we zelf naar de luchthaven moeten, duurt het een hele tijd voor we er zijn."

Van Meerbeek probeert met het lawaai te leven, maar zeker de nachtvluchten maken dat niet gemakkelijk. "Die vrachtvluchten zijn veel luider dan dagvluchten, daar word je elke nacht wakker van. Sinds de vluchten opnieuw opgestart zijn na corona, slaap ik met oordopjes en een koptelefoon op. Aangenaam is dat niet. Je kan alleen op je rug liggen en zodra je je draait, word je weer wakker. En het lawaai van de nachtvluchten komt zelfs door de oordopjes en de koptelefoon heen."

Wat zij vindt van de plannen van de luchthaven om nog meer vracht te vervoeren? "Dat is voor mij on-be-grij-pe-lijk. Het feit dat er zelfs maar nachtvluchten mogen zijn, en dat men niet begrijpt hoe dat inspeelt op de gezondheid van de omwonenden, dat maakt me bijzonder kwaad."

Of ze er al aan gedacht heeft om te verhuizen? "Absoluut. Maar het is natuurlijk belangrijk dat we onze broek niet scheuren aan een verkoop. Want wat moet je doen als mensen het huis komen bekijken en er een vlucht passeert?"

Want die gezondheidsimpact is er wel degelijk. De laatste jaren stijgt het inzicht dat zelfs "lagere" geluidspieken impact kunnen hebben op de nachtrust. Dat bleek onder andere uit Nederlands onderzoek naar de impact van de luchthavens daar. Het lawaai van vliegtuigen, en zeker vrachtvluchten, is bovendien zo diep dat het onmogelijk is om eraan te wennen.

Cardioloog Marc Goethals, zelf een inwoner van de Brusselse rand, legt het zo uit. "Normaal slaap je na ongeveer 15 minuten in. Maar als je gestoord wordt en je wordt wakker, dan moet de hele slaapcyclus opnieuw van in het begin opstarten."

"Als er gewenning optreedt, ga je na een tijd toch in slaap vallen. Maar de slaapkwaliteit is dan veel slechter. Iedere geluidprikkel in de slaapkamer veroorzaakt een kleine bloeddrukstijging of een stijging van het hartritme. Na verloop van tijd kan zich dan hypertensie (hoge bloeddruk, red.) ontwikkelen." 

Dat ondervond ook buurtbewoner Caroline Van Meerbeek. Van nature heeft ze naar eigen zeggen een lage bloeddruk, maar tegenwoordig lijdt ze aan hypertensie.

Daarnaast kan het in extreme gevallen ook leiden tot hart- en vaatziekten. Een slechte slaapkwaliteit doet ook de werking van het immuunsysteem dalen. En dan is er nog de werking van onze hersenen. Goethals noemt nachtlawaai "een aanslag op het geheugen". 

Voor hem ligt het probleem bij het businessmodel van Brussels Airport. "De luchthaven ligt op 8 kilometer van de Grote Markt van Brussel maar wordt uitgebaat alsof ze in de Sahara ligt. Nergens kan je opstijgen zonder dat de bevolking getroffen wordt, omdat er gewoon zoveel omwonenden zijn. Kijk eens naar de luchthavens van Schiphol of Leipzig: daar worden tien keer minder nachtvluchten uitgevoerd."

In een reactie zegt Brussels Airport dat het "zich bewust is dat er een geluidsimpact is voor de omgeving". "Brussels Airport gaat voor een ambitieuze en realistische aanpak waarbij we de leefkwaliteit verbeteren en tegelijkertijd de activiteiten, tienduizenden jobs, de internationale connectiviteit van ons land en het economisch belang van de luchthaven waarborgen."

Brussels Airport wijst er ook op dat het aantal potentieel sterk gehinderden volgens VLAREM-berekeningen tussen 2000 en 2019 met 57 procent is gedaald. Het zegt dat het aantal nachtvluchten tussen 2007 en 2019 is gedaald met 37 procent. BBL betwist dat laatste en verwijst naar cijfers van de federale ombudsman van de luchthaven , waaruit blijkt dat het aantal nachtvluchten tussen 2009 en 2018 is toegenomen van 13.000 tot meer dan 17.000 vluchten.

De luchthaven meet  jaarlijks de lawaaivervuiling in de regio in samenwerking met de Universiteit van Gent. Daaruit blijkt dat de zone die 's nachts minstens 45 dB lawaai te verwerken krijgt, de voorbije twintig jaar inderdaad kleiner is geworden. Maar ze legt de meetgrens wel 5 dB boven de 40 dB-drempel van de WHO. De zone die BBL en Envisa in kaart gebracht hebben, is dus groter dan de zone die Brussels Airport laat meten.

Toch zit er volgens de luchthaven een limiet aan hoever je de nachtvluchten kan afbouwen. "Opereren in de nacht blijft cruciaal voor de economie. Talloze Belgische bedrijven zijn afhankelijk van de logistieke expresshub van onze luchthaven om te functioneren. Die kan je niet zonder zeer negatieve gevolgen voor tewerkstelling en economie sluiten."

De luchthaven probeert de lawaaihinder verder te verminderen door bijvoorbeeld de luidere vluchten duurder te maken voor de bedrijven die ze uitvoeren. Zo kost de luidste categorie sinds 1 april 20 keer meer dan de stilste categorie, terwijl dat voordien drie keer meer was. Nu al wordt één op de drie vluchten met de meest stille toestellen uitgevoerd, zegt Brussels Airport.

Voor de Bond Beter Leefmilieu gaan de inspanningen van de luchthaven niet ver genoeg. BBL wijst erop dat in vergelijkbare berekeningen  "luchthavens met een veel hoger vliegvolume dan Brussels Airport relatief gezien minder mensen gezondheidsschade oplopen". Zo wordt er op de twee luchthavens rond Parijs 3,5 keer meer gevlogen, maar zorgt dat in die regio voor "slechts" 1,7 keer meer slaapverstoring. BBL ziet daar twee oorzaken voor: er wonen minder mensen in de regio en er gelden nachtvluchtbeperkingen voor de luchthaven van Orly.

BBL besluit dat "de luchthavenuitbater nalaat om pro-actief maatregelen te nemen die leiden tot een betere nachtrust en gezondheid voor de omwonenden". 

Het wijst er ook op dat een aantal vergunningsvoorwaarden uit 2004 nog steeds niet uitgevoerd zijn. Zo is er geen volledige geluidsmuur rond de luchthaven, geen proefdraailoods en geen controle op het maximum aantal nachtvluchten. Dat klaagde de federale ombudsman voor de luchthaven onlangs nog aan.

De oplossing ligt volgens BBL onder andere bij een verbod op nachtvluchten, een plafond op het jaarlijks aantal vluchten, strenge geluids- en uitstootcriteria voor de vliegtuigen en geluidsnormen voor de omwonenden. BBL maakt zich sterk dat dat geen jobs hoeft te kosten.

In 2024 wordt de milieuvergunning van de luchthaven verlengd. Ook bij die verlenging horen nieuwe voorwaarden. De nieuwe vergunning zal dus de toekomst van Brussels Airport mee bepalen. Welke rol kan een nationale luchthaven nog spelen in een steeds dichter bevolkt land als het onze, waar ook de industrie en de landbouw tegen hun limieten aanbotsen? Aan de bevoegde minister, Zuhal Demir (N-VA), om daar een antwoord op te geven.

Dit artikel werd om 12:29 aangevuld met de reactie van Brussels Airport.