Desinformatie over geschiedenis en foute beelden over het verleden verspreiden zich vlot op het internet. Jo Hedwig Teeuwisse ontpopte zich op sociale media tot een zogenaamde "fake history hunter": iemand die jaagt op nepgeschiedenis. Wij kregen vijf voorbeelden van historische misvattingen te zien.
"Fake history hunter" Jo Hedwig Teeuwisse jaagt op nepgeschiedenis: vijf verrassende, maar ook verzonnen verhalen
Ellen Debackere
Gepubliceerd:
Met meer dan 218.000 volgers op Twitter richt Jo Hedwig Teeuwisse zich op een bijzondere vorm van fake news: misvattingen over het verleden. "De meeste factcheckers richten zich op actuele misinformatie, maar foute informatie over het verleden kan net zo schadelijk zijn", klinkt het.
Teeuwisse – die in het dagelijkse leven historisch adviseur voor film, tv en musea is - geeft het voorbeeld van Poetin die de geschiedenis van Oekraïne verdraait om het land onder andere als nazistisch neer te zetten. Nepgeschiedenis kan dus ook een politiek doel dienen. "Al gebeurt de verspreiding van nepgeschiedenis meestal per ongeluk."
In onze podcast "Het uur van de waarheid" vertelt Teeuwisse - die zichzelf op Twitter en op haar website de "Fake History Hunter" noemt - dat ze niet enkel foto’s, maar ook verhalen probeert te ontmaskeren. "Daarvoor verzamel ik allerlei bronnen. Zo zijn er foto's van prachtige gebouwen die dan door computers blijken gemaakt te zijn of van historische personen die iemand anders blijken te zijn."
Momenteel is de historica vooral bezig om het idee te ontkrachten dat middeleeuwers erg vies zouden zijn en nooit in bad gingen, maar ook haar eerdere ontdekkingen zijn de moeite waard om eens te bekijken. Een greep uit haar vangsten.
1. Neen, Queen Elizabeth II gooit geen munten naar de armen
Kort nadat koningin Elizabeth II in september 2022 overleed, gingen oude beelden viraal van twee vrouwen die iets naar arme mensen gooiden. Online werd beweerd dat het ging om de jonge Queen Elizabeth die voedsel gooide naar arme, Afrikaanse kinderen.
Maar volgens Teeuwisse klopt daar niets van . "Om te beginnen is de kleding in de video afkomstig van de late 19e of vroege 20e eeuw, maar Queen Elizabeth werd geboren in 1926", klinkt het.
Bovendien was het niet moeilijk om de bron van de originele beelden te vinden, aldus Teeuwisse. Door een paar screenshots te maken en die in zoekmachines te gebruiken, kwam de historica al snel uit bij de Catalogue Lumière , een online catalogus met films gemaakt door de beroemde filmpioniers Auguste en Louis Lumière.
De historische beelden kwamen uit een film die opgenomen was in het toenmalige Frans-Indochina rond 1899-1900. De cameraman destijds had aantekeningen gemaakt. Daaruit bleek dat de vrouwen in kwestie de echtgenote en dochter van Paul Doumer waren, de toenmalige gouverneur-generaal van Frans-Indochina.
2. Neen, deze ezel werd niet over een mijnenveld gedragen
Een afbeelding van een vermeende soldaat uit WOII die een ezel op de rug draagt, wordt al jaren gedeeld op het internet. Mensen die de foto verspreiden, vermelden erbij dat het dier gedragen werd omdat de soldaten zich in een mijnenveld begaven. Een loslopende ezel zou de mijnen kunnen laten ontploffen.
Maar dat verhaal is niet juist, zegt Teeuwisse. "Het verhaal is eigenlijk mooier. De ezel wordt wel degelijk uit mededogen gedragen."
Een eerste aanwijzing voor Teeuwisse dat het beeld niet voorstelde wat mensen beweerden, is dat soldaten die door een mijnenveld lopen doorgaans in een lijn lopen en niet verspreid, zegt ze. "Ook de uniformen komen niet overeen met die van het tijdperk van de Tweede Wereldoorlog."
Het echte verhaal is volgens Teeuwisse dat de Franse 13e Demi-Brigade van het Vreemdelingenlegioen in 1958 op dienst was in Algerije toen zij een ezelsveulen vonden. Het dier was achtergelaten en stierf bijna van de honger. De soldaten voelden medelijden met het babydiertje en besloten het mee te nemen naar hun basis.
Het dier was zo zwak dat de mannen het moesten dragen. Een foto van de gebeurtenis verscheen nadien in de kranten, onder andere in de Daily Mirror. Eenmaal terug op de basis, gaven ze het ezeltje te eten en noemden hem Bambi. Bambi schopte het tot officiële mascotte van de eenheid.
3. Neen, dit is geen foto van een laatste kus uit WO 2
Deze foto werd online gedeeld met de bewering dat het een echte foto uit WOII is van een Duitse soldaat en zijn liefje die afscheid nemen op het station. "Het zou een laatste kus zijn voordat ze uit elkaar gaan, misschien wel voor altijd", aldus Teeuwisse.
Het copyright en de naam van de fotograaf werden verwijderd uit het beeld, maar de historica zag meteen dat er iets niet pluis was. "Sommige kapsels en kleren klopten niet."
"Ik kon de fotograaf opsporen en mijn vermoeden werd bevestigd. De foto werd genomen door fotograaf Giò Tarantini in 2013 op een re-enactment van WOII in een gemeente in de Italiaanse provincie Verona."
4. Neen, dit is geen nazireclame uit 1930 voor Coca-cola
Deze foto is online te vinden met de bewering dat hij dateert uit 1936 en dat hij een nazireclame voor Coca-Cola toont. "De foto werd en wordt nog steeds veel gebruikt op sociale media als een manier om te wijzen op de vermeende hypocrisie van het merk door het te plaatsen naast een label uit 2019 van de 'Love is Love'-campagne, die koppels van hetzelfde geslacht afbeeldde", klinkt het.
Maar het etiket uit 1930 is een moderne vervalsing . "Eentje dat gemaakt is in 2004", zegt Teeuwisse. "Een aantal zaken verraadt dat het om een vervalsing gaat. Zo staan er grammaticafouten in de tekst. Op de tweede regel staat "Coke ist es", een letterlijke vertaling van de slogan "Coke is it", maar die slogan werd pas in 1982 gebruikt. Bovendien voelt het hele uiterlijk gewoon verkeerd aan."
Vanwaar komt deze afbeelding dan? "In mei 2004 opende in Londen de kunsttentoonstelling "Coca-Cola's Nazi Adverts". Het doel van de tentoonstelling was mensen te confronteren met de waarheid achter reclame van Coca-Cola in Nazi-Duitsland." Hoewel Coca-Cola ontkent dat het met het naziregime sympathiseerde, geeft het toe dat het in Duitsland actief was toen Hitler aan de macht was.
De organisatoren van de tentoonstelling nodigden ook kunstenaars en het publiek uit om bij te dragen aan de tentoonstelling. Werk kon worden ingezonden via een website. "Ik kwam te weten dat de originele foto toen ingezonden werd en dat het zeker om een nepreclame ging", zegt de historica. "Maar wie precies de foto instuurde, is nog niet bevestigd."
5. Neen, dit zijn geen twee prostituees in Berlijn in de jaren 1920
"Deze foto wordt overal op het internet verspreid met de boodschap dat het twee prostituees zijn die een taxi nemen in Berlijn tijdens de jaren 1920. Maar ik had meteen mijn twijfels ", aldus Teeuwisse. "Er was niets aan de foto dat deed vermoeden dat het om prostituees zou gaan."
Bovendien was het volgens de historica vrijwel meteen duidelijk dat de scène zich niet in Berlijn had afgespeeld. "De taxi is Engels, de hoorn zit aan de rechterkant en het lijkt erop dat de dames praten met iemand aan de rechterkant, wellicht de chauffeur. Bovendien zie je in de linkerhoek van de foto de oude nummerplaat voor Londense taxi’s."
Na heel wat tussenstappen kon Teeuwisse traceren waar de foto voor het eerst – voor zover bekend – gepubliceerd werd. Daarbij werd niet vermeld dat de dames prostituees zijn. Het enige wat onder de foto staat, is de Duitse variant voor "hoeveel is het?". "We hebben dus twee vrouwen in Londen die een taxichauffeur vragen wat ze hem schuldig zijn", aldus de historica.
"Het is uiterst onwaarschijnlijk dat de foto in Berlijn werd genomen en er is geen enkel bewijs dat deze dames prostituees zijn. Maar we kunnen het de mensen die denken dat de foto dat verhaal uitbeeldt, niet kwalijk nemen", zegt Teeuwisse. "Want hij wordt zelfs met die beschrijving verkocht door grote fotostockbedrijven."
