Minister van Justitie Vincent Van Quickenborne (Open VLD) bezocht deze week een Italiaanse gevangenis waar maffiaveroordeelden verblijven onder het zogenoemde 41-bis-regime. Dat erg strenge gevangenisregime inspireert hem om een vergelijkbaar gevangenisregime te ontwerpen in ons land voor zware drugscriminelen. Die aanpak is nodig om hen helemaal af te sluiten van de buitenwereld zodat ze hun criminele handel niet kunnen verderzetten.
Komen er ook bij ons extra strenge gevangenissen voor drugscriminelen? Justitie doet inspiratie op in Italië
Dirk Leestmans
Gepubliceerd:
Minister Van Quickenborne (Open VLD) bezocht samen met enkele mensen van het Belgisch gevangeniswezen in Rome de Rebibbia-gevangenis. In deze gevangenis is er een afzonderlijke afdeling waar in totaal 44 gedetineerden verblijven die hun straf uitzitten onder het zogenaamde 41-bis-regime. Het 41-bis-regime komt erop neer dat gedetineerden volledig worden geïsoleerd. Het werd in 1986 in Italië geïnstalleerd met de bedoeling de impact van veroordeelde maffiagedetineerden onmogelijk te maken door alle banden met de buitenwereld af te snijden.
Dat doet men door deze groep op een afzonderlijke afdeling te plaatsen waarbij iedereen ook individueel in een afzonderlijke cel zit, 22 uur op 24. Gedurende twee uur per dag hebben de gedetineerden recht op een wandeling. Die wandeling gebeurt samen met maximum vier gedetineerden waarbij men er nauwgezet op toeziet dat de vier personen niet tot dezelfde maffiaclan behoren.
Totale isolatie
Voor het overige is er geen gemeenschappelijk leven en zitten deze mensen dus in complete isolatie. Er is voor hen niets van collectieve sport- of culturele activiteiten. Slechts eenmaal per maand heeft de gedetineerde recht op bezoek van familie gedurende één uur. Dat bezoek gebeurt achter glas. Er is dus geen enkel fysiek contact. Afhankelijk van het gepleegde misdrijf kan het zelfs zijn dat bezoek niet toegestaan is. In dat geval kan een telefonisch gesprek van tien minuten toegestaan worden.
De gedetineerden onder het 41-bis-regime worden dus quasi totaal geïsoleerd. Niet voor niets wordt het artikel ook omschreven als ‘carcere duro’, vrij vertaald: hard gevangenisleven.
Ze worden de klok rond gecontroleerd, worden voortdurend bekeken en afgeluisterd. Alles wordt permanent gemonitord en geanalyseerd op mogelijke verborgen boodschappen via bv. cryptisch uitgesproken zinnetjes. Dat gebeurt door een afzonderlijke groep bewakers van zo'n 675 mensen die enkel en alleen op deze afdeling werken en dus geen contact hebben met bewakers op andere afdelingen. Bovendien wordt deze groep van bewakers na verloop van tijd verplaatst naar een andere gevangenis.
In de praktijk zouden er weinig incidenten zijn en ook het aantal suïcidepogingen zou in verhouding tot de andere gevangenissen niet buitenproportioneel groot zijn.
Uitzonderlijke maatregel die op grote schaal wordt toegepast
Het 41-bis-regime werd in 1986 al ingevoerd. Het was oorspronkelijk bedoeld als uitzonderlijke maatregel. Maar in 1992, na de brutale moord in Capaci door de Siciliaanse maffia op rechter Giovanni Falcone, werd de wet uitgebreid. Men stelde vast dat maffiosi in gevangenissen hun criminaliteit bleven verderzetten en daar wou men absoluut een einde aan maken.
Wat oorspronkelijk bedoeld was als een uitzonderlijke maatregel, werd gaandeweg een praktijk die op grote schaal wordt toegepast in Italië. Er zaten in 2021 759 gedetineerden in dat regime. Italië heeft een totale gevangenisbevolking van ongeveer 56.000 mensen.
Van die 759 behoorden er 266 tot de ‘Camorra” (de Napolitaanse maffia), 210 tot de Ndrangheta (maffia uit Calabrië) en 203 tot de Cosa Nostra (de Siciliaanse maffia). Ongeveer 13% van de globale Italiaanse gevangenisbevolking is gelieerd met de georganiseerde misdaad, versta ‘de maffia’.
Waar de maatregel oorspronkelijk bedoeld was voor maffiosi werd de toepassing gaandeweg uitgebreid tot andere categorieën. Het regime 41-bis kan nu ook toegepast worden op mensen die zich schuldig maken aan terrorisme, ontvoering, seksueel geweld, kinderpornografie en kinderprostitutie. Maar in de praktijk zijn het toch vooral maffiosi die in dit regime zitten.
In principe wordt de beslissing om iemand onder 41-bis te plaatsen genomen voor een periode van vier jaar. Die periode kan nadien verlengd worden. Van de circa 750 gedetineerden die in dit erg strenge regime zitten, zijn er ruim 300 die een levenslange straf hebben.
Hoewel er geen echt harde bewijzen zijn dat de maatregel werkt, is er wel een consensus dat het een effectief wapen is tegen de georganiseerde misdaad. Maar er is ook kritiek. Waarnemers beweren dat men gedetineerden zo hard wil aanpakken in de hoop dat ze kraken en zullen meewerken met justitie. Want als een gedetineerde wil samenwerken met justitie en politie kan het regime beëindigd worden. In de praktijk gebeurt dat erg uitzonderlijk.
Ook mensenrechtenorganisaties vinden het 41-bis-regime te vergaand. Daar staat tegenover dat het strenge regime wel aanvaard wordt door het Italiaans Grondwettelijk Hof en ook door het Europees Hof voor de Rechten van de Mens.
Om de isolatie van deze groep gedetineerden maximaal te garanderen, worden alle processen via videostreaming georganiseerd. De gedetineerden verlaten de gevangenis dus zelfs ook niet voor hun proces.
Ook in België?
In België is de discussie over een afzonderlijke aanpak van een bepaalde groep criminelen niet nieuw. In de nasleep van de terreuraanslagen rolde het gevangeniswezen een plan uit om ‘extremistische’ gevangenen te plaatsen. De twee meest in het oog springende maatregelen waren de oprichting van twee zogenaamde deradexvleugels (in Ittre en in Hasselt). Op die vleugels was het de bedoeling de meest geradicaliseerde gedetineerden te isoleren zodat ze geen invloed konden hebben op andere gedetineerden. Maar in de praktijk is men ondertussen al grotendeels afgestapt van deze aanpak. Op de deradexvleugel van Hasselt verblijft niemand en in Ittre zitten nog slechts drie mensen.
Minister van Justitie Van Quickenborne ziet met de opkomst van de georganiseerde drugscriminaliteit ook de komst van een bepaald type crimineel. Hij neemt aan dat ons land in de nabije toekomst nog meer geconfronteerd zal worden hiermee. Om die reden is hij op zoek naar een efficiënte aanpak van een kleine, maar wel erg gevaarlijke groep criminelen. De minister schat dat aantal in op 10 à 15 mensen. Het gevaar zit vooral in de onnoemelijke financiële middelen waarover sommige drugsbonzen beschikken. Die laten hen toe mensen te corrumperen.
Minister Van Quickenborne bezocht in Italië niet alleen de gevangenis, hij had ook contacten met het antimaffia-parket en de Italiaanse minister van Justitie. De minister lijkt overtuigd van het nut en de efficiëntie van het 41-bis-regime. Hij zal morgen, donderdag, met vertegenwoordigers van het gevangeniswezen, politie, justitie en inlichtingendiensten samenzitten om te zien hoe het Italiaanse systeem in België zou kunnen worden ingevoerd.
