Paus Johannes Paulus II wist van kindermisbruik door ondergeschikten en dekte het toe

Twee en een half jaar heeft een Poolse onderzoeksjournalist zich gebogen over archieven en met getuigen gepraat over wat aartsbisschop Karol Wojtyła, later paus Johannes Paulus II, wist over kindermisbruik door zijn ondergeschikten. Het resultaat is een ontluisterende documentaire, die vorige week in Polen is uitgezonden. Wojtyła wist van het misbruik, en heeft dat bewust in de doofpot gestoken.

Een van de slachtoffers die aan het woord komt in de documentaire , zegt dat hij in 1973 persoonlijk met Wojtyła heeft gesproken over het misbruik van een priester. De latere paus was toen aartsbisschop van Krakau, het grootste bisdom van Polen. Volgens het slachtoffer was het duidelijk dat hij het verhaal zeker nergens bekend mocht maken.

Een andere priester stuurde Johannes Paulus II persoonlijk naar Oostenrijk, toen er ook rond hem een misbruikschandaal dreigde uit te komen. De parochie in Oostenrijk werd niet op de hoogte gebracht van het misbruik. Als officiële reden voor de overplaatsing werd onder meer gegeven dat de priester kinderpsychologie wilde studeren.

Ekke Overbeek is correspondent in Polen en werkte gelijktijdig met de documentairemakers aan een eigen onderzoek over Johannes Paulus II. Zijn bevindingen heeft hij neergeschreven in het boek "Maxima Culpa, Johannes Paulus II wist het", dat ook vorige week verschenen is in het Pools.

Ook Overbeek beschrijft het geval van de priester die naar Oostenrijk werd gestuurd. Over nog een andere priester, die tienjarige meisjes oraal heeft verkracht, heeft hij ook documenten gevonden. "Het gaat om verschrikkelijk misbruik, en er zijn ook verslagen dat hij voor Wojtyła zelf is verschenen en zegt dat hij dat gedaan heeft. Dus dan kan je niet zeggen dat hij het niet wist."

De documenten die dat allemaal beschrijven, komen niet van het bisdom Krakau zelf, maar uit de archieven van de communistische geheime dienst. De informatie moet ook gewoon van daar komen: "Tot de archieven van de Kerk krijg je geen toegang", zegt Overbeek. 

Tot in 1989 was Polen communistisch, en werd de Katholieke Kerk sterk gemonitord. De communisten waren atheïsten, maar de Kerk stond zo sterk in Polen dat ze bleef bestaan. Is de voormalige geheime dienst dan wel een betrouwbare bron? "Dat is ook een van de argumenten waarmee Johannes Paulus II steeds wordt verdedigd: hij kón aantijgingen tegen priesters gewoon niet geloven, omdat die door de communisten valselijk beschuldigd werden."

"Dat tweede klinkt als een plausibele reden, maar onderzoek leert iets anders: de geheime dienst was helemaal niet bezig met het opsporen van pedoseksuele priesters. Sterker nog, zelfs als ze informatie hadden, gingen ze niet over tot een officieel onderzoek, laat staan dat ze zo'n priester aanklaagden."

"De geheime dienst had er eigenlijk net als de Katholieke Kerk zelf baat bij om die verhalen onder de radar te houden. De autoriteit van de Kerk was in Polen in die tijd veel groter dan die van de communistische overheid. Als die overheid dus verhalen naar boven gebracht zou hebben over priesters die kinderen misbruiken, zouden ze weggezet worden als antiklerikale leugenaars." 

"Tegelijkertijd gebruikte de geheime dienst de informatie die ze had in haar voordeel: de priester die naar Oostenrijk werd overgeplaatst, werkte jarenlang als informant in de Kerk voor de geheime dienst. Waarschijnlijk werd hij gechanteerd met de kennis die de geheime dienst had over zijn misbruik. Zo'n informant rekruteren was veel waardevoller dan het eenmalige propagandaspektakel dat een rechtszaak zou opleveren", analyseert Overbeek.

Johannes Paulus II is tot op vandaag razend populair in het nog altijd heel katholieke Polen. In elke kerk hangt er wel een beeltenis van hem. Hij wordt gezien als de redder die de Polen, en bij uitbreiding heel Centraal- en Oost-Europa, uit de klauwen van het communisme hielp. Een documentaire en boek dat die glorieuze en heilige figuur in een negatief daglicht plaatst, lokt dan ook uiteraard veel reactie uit.

Dat heeft Overbeek ook zelf gemerkt. Op het moment dat we hem spreken, was eigenlijk een lezing van zijn boek gepland in Krakau, maar die is om veiligheidsredenen afgelast. "De uitgever vreesde voor mijn veiligheid en die van het publiek. Ik had me nooit kunnen voorstellen dat ik het object van geweld zou worden voor iemand."

Ook de Poolse politiek reageerde meteen. Johannes Paulus II is dan ook cruciaal voor de rechts-conservatieve regeringspartij PiS, die twee handen op een buik is met de Katholieke Kerk. Premier Mateusz Morawiecki veranderde na de uitzending van de documentaire prompt zijn omslagfoto op Twitter in een beeld van Johannes Paulus II. Hij postte ook een video met archiefbeelden van de paus en een videoboodschap. "Er is niet alleen een oorlog aan onze oostgrens (in Oekraïne, nvdr.), maar spijtig genoeg zijn er nu ook krachten die geen militaire, maar een cultuuroorlog willen ontketenen in ons land."

"Je hebt natuurlijk een regering die steeds minder argumenten heeft waarmee ze de verkiezingen kunnen winnen", reageert Overbeek op de heisa. "Dus dan hijsen ze Johannes Paulus II op het schild. Maar feiten moeten gewoon aan het licht komen."

Het Poolse parlement heeft in dezelfde week ook nog een resolutie aangenomen met als doel de goede naam van de voormalige paus te beschermen. Een grote meerderheid van vooral PiS-parlementsleden stemde voor, de linkse oppositie stemde tegen. Opvallend, de grootste oppositiepartij, een centrumpartij waar ook voormalig Europees president Donald Tusk deel van uitmaakt, nam niet deel aan de stemming, terwijl de parlementsleden wel gewoon aanwezig waren. Dat toont hoe gevoelig het ligt om een standpunt in te nemen tegen een figuur als Johannes Paulus II.

Maar daarmee was de kous nog niet af. Het Poolse ministerie van Buitenlandse Zaken ontbood vanwege de documentaire de Amerikaanse ambassadeur. Die werd namelijk gemaakt en uitgezonden op een commercieel kanaal dat in handen is van Warner Bros. in de VS. De tekst van het ministerie werd daarna aangepast en zei dat de ambassadeur "uitgenodigd" werd omdat "de gevolgen van de documentaire gelijkaardig zijn aan die van een hybride oorlog, die als doel heeft om de Poolse maatschappij te verdelen".

Ook uit de Kerk zijn er natuurlijk reacties gekomen. Volgens de huidige aartsbisschop van Krakau wordt de voormalige paus verweten dat hij een verschrikkelijk kwaad heeft getolereerd, maar is het duidelijk dat datzelfde kwaad verheerlijkt wordt en zelfs een ideologie is in andere milieus. 

Hij zet daarmee pedoseksualiteit en homoseksualiteit op dezelfde lijn, en onderschrijft de leuze van de LGBT-ideologie die PiS al eerder gebruikte in verkiezingscampagnes. Met die ideologie proberen linkse krachten volgens de regeringspartij kinderen te indoctrineren, net zoals de communistische vroeger deden met hun ideeën.

De huidige paus, Franciscus, kreeg in een interview met een Argentijnse journaliste ook een vraag over de hetze in Polen en wat hij ervan vond. Franciscus nam het op voor zijn voorganger met het antwoord dat "het belangrijk is om de dingen in hun context te zien. In die tijd werd alles toegedekt", zegt het hoofd van de hele Rooms-Katholieke Kerk. 

"De oplossing was toen om mensen over te plaatsen en geen schandaal te veroorzaken, dat werd toen gewoon zo gedaan, en gebeurt nu nog steeds bij gevallen van misbruik binnen families of op scholen bijvoorbeeld." Volgens Franciscus heeft de Kerk sinds een groot misbruikschandaal in de VS begin jaren 2000 wel de koe bij de hoorns gevat, en pakt ze nu misbruik beter aan.

"Het is inderdaad zo dat Karol Wojtyła als aartsbisschop in een moeilijke positie zat", besluit Overbeek. "Hij kon de mannen over wie het ging niet gaan aangeven bij de communistische politie, dat is duidelijk. Maar hij wist ook donders goed dat wat ze hadden gedaan niet zomaar een "christelijke zonde" was, maar ook een misdrijf. Dat woord gebruikt hij ook in documenten die ik heb teruggevonden."

"Dat mag je ook wel verwachten, van een paus die zelf streng in de leer was als het ging over liefde en seks, en alle christenen van de wereld daarover de les spelde. Maar wat opvalt, is vooral zijn barmhartigheid tegenover de daders: hij plaatste priesters over of liet ze zelfs doorwerken eens ze vrijkwamen uit de gevangenis. En dat terwijl hij dus blijkbaar nooit enige moeite heeft gedaan om die barmhartigheid te tonen aan slachtoffers. Hij heeft als paus tonnen brieven gekregen van slachtoffers, maar heeft daar nooit op geantwoord. Hij is tot het einde alles blijven ontkennen en alle informatie blijven wegduwen."

"Door zijn zwijgen en zijn gebrek aan actie is hij mee verantwoordelijk voor alle gevallen van misbruik die na zijn periode als aartsbisschop nog zijn gebeurd. De Katholieke Kerk mag dan een zware tanker zijn die kan je niet zomaar keren, maar hij had er wel eerder aan kunnen beginnen. Het zijn de gebeurtenissen uit zijn periode als aartsbisschop, die nu onderzocht zijn, die zijn periode als paus in een ander daglicht stellen. Dat is eigenlijk het resultaat van het onderzoek. Maar in Polen lopen de emoties over het thema op dit moment zo hoog op, dat men totaal aan die conclusie voorbijgaat."