Waarom stikstofnorm minder strikt is in Duitsland: "Situatie en berekening nauwelijks te vergelijken"

We hebben onnodig strenge stikstofnormen in Vlaanderen en Nederland. Dat was voorbije maandag de teneur van Louise Fresco's passage in "De afspraak". Fresco, die professor emeritus is aan twee Nederlandse universiteiten, zei dat de normen in Duitsland wel duizend keer lager liggen dan in Nederland en vermoedelijk ook bij ons. Ze liggen inderdaad wel een pak lager dan bij ons en in Nederland, maar die cijfers zijn niet zomaar te vergelijken, want de situatie en de manier van berekenen verschilt te erg.

Dé stikstofnorm bestaat niet echt: er zijn verschillende manieren om de impact van stikstof te benoemen en te becijferen. Fresco doelt voornamelijk op de KDW: de kritische depositiewaarde. Kort gezegd is dat de hoeveelheid stikstof die een natuurgebied volgens de wetenschap kan slikken zonder al te veel schade te lijden. Die hangt af van het type natuur, zoals bijvoorbeeld heide versus bosgebied, maar er is wel wetenschappelijke consensus over. Landen nemen dan ook redelijk vergelijkbare schattingen aan van hoeveel een natuurgebied aankan.

Om zulke waarden om te zetten in grenswaarden in de context van bijvoorbeeld vergunningsaanvragen, zijn een aantal factoren van belang. Ten eerste is er een onderscheid tussen de manier waarop stikstof in de natuur belandt. Bij landbouwbedrijven komt vooral ammoniak (stikstof gebonden aan waterstof) in de natuur terecht, terwijl het bij verkeer en industrie om stikstofoxiden gaat.

Die twee gedragen zich ook anders: ammoniak blijft relatief dicht bij de bron, onder andere omdat het gemakkelijk uitregent. "De uitstoot die je hebt vanuit landbouwbedrijven blijft in de omgeving van pakweg tien à vijfentwintig kilometer rond het bedrijf hangen", zegt professor Biodiversiteit en Milieu Tobias Ceulemans (UAntwerpen). Ammoniak is voor bijna twee derde van onze stikstof verantwoordelijk.

Bij stikstofoxiden is dat minder duidelijk. Fresco gebruikt dat feit als argument en voegt eraan toe dat er veel uit het buitenland komt aanwaaien. Dat is inderdaad zo voor de helft van de stikstofneerslag in ons land (maar er "vliegt" nog meer van bij ons naar onze buurlanden). Over die verschillende bronnen en effecten van stikstof lees je meer in dit dossier. 

Wanneer het gaat over hoeveel stikstofneerslag een bedrijf mag veroorzaken, heeft Fresco wel een punt. Een vergunningsaanvraag is in Duitsland niet nodig als een nieuwe activiteit maximaal 100 gram stikstof per jaar, per hectare zou neerslaan. In Nederland ligt die grens nu quasi op nul. 

Met ons land is dat zo goed als onmogelijk te vergelijken, niet enkel door de politieke heisa, maar ook door de manier waarop grenswaarden berekend worden. De norm wordt bij ons niet vastgelegd op een vast cijfer, maar wel gebaseerd op de kritische depositiewaarde van het dichtstbijzijnde natuurgebied. Je mag als nieuw bedrijf bijvoorbeeld maar een klein percentage uitstoten van wat dat precieze natuurgebied kan slikken.

Zelfs als de uitstootnorm per bedrijf hoger ligt in Duitsland, betekent dat nog niet dezelfde druk op de natuur: Duitsland beslaat nu eenmaal een groter landoppervlak. Wij hebben een pak minder ruimte om de stikstofdruk bij wijze van spreken te verdelen.  Bovendien zijn er in Duitsland vooral bepaalde regio's waar de stikstofemissie hoog is, zoals in noordwest-Duitsland, en is het op andere plekken een heel pak minder. 

Qua globale uitstoot in verhouding tot de oppervlakte, doet België het zelfs net wat slechter dan Duitsland, geeft professor Nadia Soudzilovskaia, milieubioloog aan de UHasselt, aan. "De totaaluitstoot per jaar is zo'n 130.000 ton in België , tegenover pakweg anderhalf miljoen in Duitsland", aldus Soudzilovskaia. "Maar je moet goed beseffen dat dat oppervlak zo verschilt, dat dat in verhouding iets meer is in België". 

En we hinken achterop, zegt Ceulemans. "De kwaliteit en de veerkracht tegen het stikstofprobleem is veel groter in Duitsland. Daar doen ze al veel langer aan natuurbehoud. Bij ons is de natuur al zo gedegradeerd dat het minste dat misloopt eigenlijk het hele systeem naar de knoppen helpt”. Met andere woorden: bij ons is het veel dringender. "Veel natuurgebieden zijn er ook nog eens groter", vult hij aan. Stikstofuitstoot aan de rand dringt er niet helemaal door in het volledige gebied. Ook de locatie van natuurgebieden en bronnen van stikstofuitstoot (bedrijven, intensieve veeteelt, grote wegen, ...) heeft impact op hoe groot de druk op een specifieke plek is, hier of in Duitsland. 

Fresco wijst er ook op dat Europa geen norm oplegt rond stikstof. De Europese Unie  heeft wel de "Habitatrichtlijn" om bepaalde natuurgebieden te beschermen. Die Natura 2000 -gebieden mogen dan ook niet te zwaar lijden onder stikstof. Hoe dat verzekerd wordt, is aan de regeringen van de landen zelf. In Duitsland resulteert dat voorlopig in die soepele normen. In Nederland en bij ons zijn de normen  verscherpt als gevolg van rechtszaken tegen bedrijven die (te veel) stikstof uitstoten, denk aan het stikstofarrest, iets wat in Duitsland nog niet voorviel. 

Maar die houding van Europa is sterk aan het veranderen. "Eigenlijk hadden we dit huiswerk al moeten maken in '94, toen de Habitatrichtlijn naar buiten kwam", stelt Ceulemans. "Het is pas de laatste jaren dat Europa daarop begint toe te zien". Zo werden Italië en Duitsland al wel op de vingers getikt voor hun (gebrek aan) beleid. En de controle zal toenemen, want in de zomer wil Europa wel met concrete normen en doelen voor de lidstaten komen. 

Die normen zouden gebaseerd zijn op een recent wetenschappelijk rapport waaruit blijkt dat de kritische depositiewaarden - de hoeveelheid stikstof die natuurgebieden kunnen slikken - een pak lager liggen dan tien jaar eerder werd ingeschat voor de habitattypen gelinkt aan de Europese richtlijn. "Dan zal Duitsland ook een tandje moeten bijsteken", volgens Ceulemans.