Wie saboteerde de Nord Stream-gaspijplijnen? Amerikaanse inlichtingendiensten en Duitse media wijzen naar een pro-Oekraïense actiegroep, volgens de Amerikaanse journalist Seymour Hersh waren het dan weer de Amerikanen zelf. Terwijl data-onderzoek steeds meer gaten boort in het verhaal van Hersh, blijft de aanslag op de gaspijpleiding in de Baltische zee grotendeels gehuld in mysterie. Wat weten we intussen? En welke beweringen kloppen zeker niet?
Pro-Oekraïense groep wordt genoemd als uitvoerder van aanslag op Nord Stream-gaspijpleidingen: wat weten we nu zeker en wat niet?
Rien Emmery
Gepubliceerd:
In het kort:
Op 26 september 2022 ontploften drie gaspijpleidingen die Russisch gas via de Baltische Zee naar Europa voerden. "Sabotage", klonk het unaniem. Maar door wie: de Russen? De Oekraïeners? De Amerikanen, of een ander westers land? Of toch een terroristische groep?
Sindsdien wijzen verschillende verhalen telkens een andere richting uit. Een vermeend sms'je van de toenmalige Britse premier Liz Truss aan de Amerikaanse buitenlandminister Anthony Blinken zou wijzen op Britse betrokkenheid, klonk het op sociale media in november 2022. In februari 2023 publiceerde de onderzoeksjournalist Seymour Hersh dan weer het verhaal dat de Amerikanen verantwoordelijk zouden zijn. En nu brengen zowel The New York Times als Duitse media een relaas dat wijst naar een "pro-Oekraïense groep".
Wat weten we op dit moment zéker over de gesaboteerde gaslijnen? Erg weinig, behalve dat er springstof gebruikt is en het niet om een ongeval gaat. Wel konden bepaalde details uit het verhaal van Hersh al ontkracht worden door internetspeurders die gebruik maken van openbare online informatie.
Sinds de ontploffingen op de gasleidingen Nord Stream I en II in september 2022 onderzoeken de autoriteiten in verschillende Europese landen wie verantwoordelijk is voor de sabotageactie.
Gisteren kwam er een nieuwe stroomversnelling in dat verhaal. The New York Times bracht getuigenissen uit de Amerikaanse inlichtingendiensten die "een pro-Oekraïense groep" met de vinger wezen. Die groep zou, al dan niet met steun of medeweten van de Oekraïense regering, verantwoordelijk zijn voor de sabotage.
Duitse onderzoeksjournalisten van ARD, SWR en Die Zeit traden meer in detail over de vermeende operatie: een zeskoppig commando zou begin september 2022 in een Duitse haven met valse paspoorten een boot gehuurd hebben om explosieven te plaatsen op de pijpleidingen. Verschillende elementen, zo schrijven ARD en Die Zeit, wijzen daarbij naar Oekraïne.
Maar het verhaal over een Oekraïens commando is lang niet de eerste verklaring die de voorbije maanden gelanceerd werd voor de sabotage van de gaspijplijnen. Een overzicht.
Waren het de Britten?
Eind oktober 2022 dook het verhaal op dat Brits premier Liz Truss, kort na de explosies, een smsje had gestuurd naar de Amerikaanse buitenlandminister Anthony Blinken met de boodschap "Het is gebeurd". Dat zou moeten gebleken zijn uit gehackte informatie die bij Truss werd buitgemaakt.
Er bestaat echter geen bewijs dat een dergelijk smsje ooit verstuurd is. Het hele verhaal is terug te voeren op één tweet van de Duits-Finse computerondernemer Kim Dotcom. Die woont momenteel in Nieuw-Zeeland, waar hij zich verzet tegen zijn uitlevering aan de Verenigde Staten. Daar wordt hij verdacht van fraude, witwassen en afpersing.
Toch besteedden de Russische staatsmedia ruime aandacht aan het verhaal over "het smsje van Truss". Het Russische ministerie van Defensie beweerde ook zelf dat vertegenwoordigers van de Britse marine hadden meegewerkt aan de voorbereiding van een aanslag op de pijpleidingen.
(Lees verder onder de afbeelding.)
Waren het de Amerikanen (samen met Noorwegen)?
Dat is wat de Amerikaanse onderzoeksjournalist Seymour Hersh beweert in een blogpost op Substack op 8 februari. Hersh schetst er een gedetailleerd verhaal over een geheime operatie, op bevel van president Joe Biden, van Amerikaanse duikers in samenwerking met de Noorse marine en luchtmacht. Het plaatsen van de explosieven, zo beweert Hersh, zou zijn gebeurd in juni 2022, tijdens de jaarlijkse militaire BALTOPS-oefeningen in de Baltische Zee. Het tot ontploffing brengen zou dan maanden later uitgevoerd zijn door een Noors vliegtuig dat een sonarboei in zee dropte.
Maar Hersh' relaas over Nord Stream kon bij het verschijnen op heel wat kritiek rekenen. De 85-jarige Hersh is een legendarische onderzoeksjournalist die decennialang verschillende persprijzen opstapelde met exposés over Amerikaanse schandalen - zoals zijn met een Pulitzerprijs bekroonde reportages over het My Lai-bloedbad tijdens de Vietnamoorlog in 1969 - maar de voorbije jaren is zijn reputatie wat getaand. Zo publiceerde hij enkele jaren geleden een ongeloofwaardige alternatieve geschiedenis van de raid die leidde tot de dood van Osama Bin Laden, en een reeks artikelen waarin hij de verantwoordelijkheid van het Assad-regime voor bepaalde chemische aanvallen in Syrië probeerde in twijfel te trekken .
De Amerikaanse overheid reageerde prompt dat de aantijgingen van Hersh “volstrekt vals en complete fictie” waren. Russische en Chinese staatsmedia en diplomaten gaven het artikel dan weer veel aandacht. De Russische overheid greep het ook aan om bij de Verenigde Naties een "onafhankelijk onderzoek " te eisen naar de ontploffingen.
Of toch niet?
De meeste persmedia waren sceptisch over het verhaal van Seymour Hersh. Het is namelijk gebaseerd op slechts één anonieme bron, waarover Hersh beweert dat die "direct betrokken was bij de operationele planning" van de sabotageactie.
Heel wat elementen uit het verslag van Hersh blijken ook onmogelijk te kunnen kloppen. Dat ontdekten internetspeurders die gebruik maken van open-source intelligence (OSINT): publiek beschikbare, online gegevens.
Vooral OSINT-onderzoekers Oliver Alexander en Joe Galvin wezen op verschillende gaten en onjuistheden in het artikel van Hersh. We sommen er enkele op:
Hersh beweert dat de Noorse NAVO-secretaris-generaal Jens Stoltenberg al sinds de Vietnamoorlog samenwerkt met de Amerikaanse geheime diensten. In werkelijkheid was Stoltenberg nog maar 16 jaar oud toen die oorlog ten einde liep.
Aan de BALTOPS-oefening in 2022 zou, volgens Hersh, opzettelijk een luik rond onderwaterontmijning zijn toegevoegd. Dat moest dan dienen als dekmantel voor het plaatsen van de bommen. Dergelijke oefeningen maken echter al jaren deel uit van BALTOPS, toonde Alexander aan.
Misschien wel het belangrijkste punt is dat Alexander en Galvin, op basis van satellietfoto’s en publieke trackingdata van maritiem verkeer, konden aantonen dat alle Noorse mijnenvegers van de Alta-klasse en de gelijkaardige Oksoy-klasse - waarvan er volgens Hersh eentje betrokken was bij het plaatsen van de springladingen - op dat moment ofwel aangemeerd lagen in havens ofwel zich op tientallen zeemijlen van de locaties van de ontploffingen bevonden.
Ook het type vliegtuig van de Noorse luchtmacht dat volgens Hersh tijdens een “routinevlucht” de sonarboeien had gedropt waarmee de springladingen tot ontploffing waren gebracht, bleek nog maar enkele testvluchten in het uiterste noorden van Noorwegen te hebben uitgevoerd. Het is ook erg onrealistisch dat een militair toestel ongemerkt het luchtruim van Zweden en Denemarken zou kunnen hebben doorkruisen voor een dergelijke operatie.
Dan toch de Oekraïners?
Gisteren kwam dan plots een nieuwe theorie bovendrijven in de pers: de aanslag zou zijn uitgevoerd door een "pro-Oekraïense groep".
The New York Times verwees daarbij enkel naar anonieme bronnen binnen de Amerikaanse inlichtingendiensten. In de Duitse pers verscheen bijna gelijktijdig een uitgebreider relaas met heel wat details. Een commando van zes personen (een kapitein, een dokter, twee duikers en twee assistenten) zou met vervalste paspoorten een boot hebben gehuurd in het Duitse Rostock om de bommen te plaatsen. Duitse rechercheurs konden die boot identificeren, schrijft de Duitse pers, en vonden er tijdens het onderzoek vervolgens sporen van explosieven.
Enkele sporen wijzen daarbij naar Oekraïne - zoals de eigenaars van de boot - maar er zou vooralsnog geen bewijs voorhanden zijn dat ook de Oekraïense autoriteiten op de hoogte waren. Een woordvoerder van de Oekraïense regering reageerde prompt dat ze niet betrokken waren en geen informatie hadden over wat er met de Nord Stream-leidingen gebeurd is.
Het scenario waarin het zou gaan om een 'false flag'-actie, bedoeld om Oekraïne verdacht te maken en in verlegenheid te brengen, wordt niet uitgesloten maar er bestaan ook geen aanwijzingen voor, schrijft Die Zeit.
Hoe gaat het nu verder?
Het is duidelijk dat verschillende theorieën over de vermeende daders van de Nord Stream-explosies gretig verspreid worden door de overheden die garen te spinnen hebben bij het verdacht maken van hun geopolitieke rivalen.
Hoe betrouwbaar de bronnen zijn die verschillende versies van de feiten naar journalisten lekten, valt nog te bezien. In ieder geval kunnen niet alle versies kloppen.
Zowel de Russische, Duitse, Deense als Zweedse autoriteiten buigen zich momenteel nog in officiële strafrechtelijke onderzoeken over de vraag naar de daders van de sabotage van Nord Stream I en II. Ze krijgen daarbij hulp van verschillende westerse inlichtingendiensten. Deze onderzoeken zijn nog niet afgerond. Het blijft wachten tot dat wel gebeurt, het bewijsmateriaal gepresenteerd wordt en er mogelijk verdachten officieel in beschuldiging worden gesteld.
