Het geruzie binnen de Vlaamse regering over het broodnodige stikstofakkoord is geëscaleerd tot een ware crisis in de Vlaamse regering zelf. CD&V kan zich niet vinden in het laatste voorstel van Vlaams minister-president Jan Jambon (N-VA). Plaatsen de christendemocraten zichzelf daardoor buiten de regering? Gaan N-VA en Open VLD nu naar steun hengelen bij de oppositie? Hoe dan ook: de Vlaamse regering dreigt helemaal verstikt te worden, want na de jaren 80 is ooit beslist dat een regionale regering niet echt kan vallen en dat vervroegde verkiezingen voor een regionaal parlement niet kúnnen.
Waarom de Vlaamse regering dreigt te verstikken in stikstof, maar een val van die regering weinig waarschijnlijk is
Rik Arnoudt
Gepubliceerd:
Bijgewerkt:
Waarom kan de Vlaamse regering niet vallen?
Als we zeggen dat de Vlaamse regering niet kan vallen, dan hebben we het eigenlijk over het feit dat het Vlaamse Parlement een zogenoemd legislatuurparlement is. Dat betekent dat het verkozen is voor een volledige zittingsperiode van 5 jaar of één legislatuur. Vervroegde verkiezingen voor een regionaal parlement zijn dus onmogelijk.
De regering zelf kan wel ten val worden gebracht, via een zogenoemde constructieve motie van wantrouwen, waarbij het Vlaams Parlement de regering als het ware tot aftreden dwingt. Dat kan eigenlijk alleen maar gebeuren als er een nieuwe meerderheid in dat parlement is. "Een Vlaamse regering kan dus wél vallen, maar alleen op voorwaarde dat er een alternatief is", zegt grondwetspecialist Paul Van Orshoven (KU Leuven). "Dat is zoals zeggen dat je alleen maar mag scheiden als er iemand anders in de plaats komt."
Waarom is beslist om een parlement te verkiezen voor een volle legislatuur?
"Dat komt voort uit de frustrerende periode waarbij regeringen om de haverklap vielen", legt Paul Van Orshoven uit. Denk maar aan de negen regeringen die Wilfried Martens (CD&V) heeft geleid tussen 1979 en 1992. "Men wilde de stabiliteit als het ware organiseren", aldus Van Orshoven. "Vandaag blijkt dat dit politiek en democratisch toch wel wat nadelen heeft."
Maar er zijn ook voordelen. "Men dwingt partijen om aan tafel te zitten. Je kan dat vergelijken met conclaven waarbij een paus wordt gekozen of met een jury op een assisenproces."
De deelstaatparlementen zijn ingevoerd door het Sint-Michielsakkoord van 1993. "Wat velen zijn vergeten, is dat het principe ook is ingevoerd voor de federale Kamer", zegt grondwetspecialist André Alen, die heeft meegewerkt aan de tekst van dat akkoord. Alleen op deelstaatniveau is het legislatuurparlement absoluut, op federaal vlak kan de Kamer wel nog vroeger worden ontbonden, onder enkele strikte voorwaarden. Vervroegde ontbindingen van het federale parlement komen sinds 1993 trouwens ook veel minder vaak voor.
Kan er wel een nieuwe meerderheid worden gevormd?
In principe kan het, maar er is een maar. "Een Vlaamse regering kan alleen ten val worden gebracht als er een andere regering in de plaats kan komen en als dat alternatief meteen door het parlement wordt goedgekeurd", legt Paul Van Orshoven uit.
In Vlaanderen hebben we zo'n scenario nog niet meegemaakt, maar Wallonië heeft al getoond dat het wél kan. In 2017 maakte CDH abrupt een eind aan het huwelijk met de PS. Na de affaire Publifin en het Samusocial- schandaal zag CDH-voorzitter Benoît Lutgen voort samenwerken met de socialisten niet langer zitten. Waals minister-president Paul Magnette en zijn PS werden prompt uit de Waalse regering gebonjourd en ingeruild voor de MR, die met Willy Borsus meteen ook de leiding van de regering overnam.
Zijn N-VA, CD&V en Open VLD nu veroordeeld tot elkaar?
In zekere zin wel degelijk, want een alternatieve meerderheid met Vooruit en Groen lijkt weinig waarschijnlijk. "Vooruit, Groen en N-VA zitten misschien wel op één lijn in het stikstofdossier", zegt Van Orshoven. "Maar of dat ook voor andere kwesties geldt, is nog maar de vraag."
"Mocht er al een alternatief bestaan, zijn ze al lang in de achterkamers aan het cijferen", denkt hij.
André Alen spreekt zich niet uit over hoe het nu verder kan. "Dat is een politieke vraag en daarop antwoord ik niet. Er bestaan mechanismen die toelaten om de meerderheid te wijzigen, maar dan moet iedereen wel akkoord zijn."
Kunnen Vooruit en Groen een wisselmeerderheid leveren?
Volgens Van Orshoven is dat rekenkundig-juridisch geen evidentie. Omdat landbouw een gewestbevoegdheid is, mogen Vlaamse Parlementsleden uit Brussel niet meestemmen. Bovendien is Open VLD na het vertrek van Sihame El Kaouakibi de facto een zetel kwijt. Om aan een wisselmeerderheid te raken hebben N-VA en Open VLD dus zowel de steun van Vooruit als van Groen nodig.
"Veel belangrijker is het politieke aspect. Daar geldt de gewoonte dat er geen plaats is voor tijdelijk overspel als men een huwelijk heeft gesloten." Van Orshoven denkt dat CD&V niet zal pikken dat coalitiepartners bezig zijn met alternatieve meerderheden, tenzij dat bij de vorming van de Vlaamse regering zou zijn afgesproken. "Samen uit, samen thuis!"
In principe kan een wisselmeerderheid wel, denkt hij, als daarover consensus bestaat over de partijgrenzen heen. Dat zou dan kunnen leiden tot een voorstel van decreet, dat wordt ingediend door een of verschillende Vlaamse Parlementsleden, buiten de regering om. "Zo'n scenario acht ik niet doenbaar", zegt Van Orshoven.
En voor een stemming over een ontwerp van decreet over stikstof is het sowieso nog te vroeg, want zo'n ontwerp van decreet moet door de voltallige Vlaamse regering worden ingediend, dus mét CD&V. Er wacht de Vlaamse meerderheidspartijen nog een fors rondje politiek gepoker, met andere woorden.
