Waarom Zwijndrecht in 1923 van Oost-Vlaanderen naar Antwerpen ging (en hoe een mogelijke terugkeer zou verlopen)

De Schelde vormt al eeuwenlang de grens tussen het Waasland en Brabant, maar begin jaren 20 van de vorige eeuw laten de Antwerpenaars hun blik vallen op de Borgerweertpolder aan de overkant van het water. Ze krijgen daarbij de steun van de toenmalige Belgische regering. 

Premier Henri Carton de Wiart noemt het in juni 1921 "abnormaal" dat de havenstad zich slechts langs één van de twee oevers van de Schelde bevindt. "Dat beide oevers in een andere provincie liggen, is ongelofelijk. Zeker met het belang van onze grootste haven voor onze welvaart in het achterhoofd."

Volgens Wim Van Hauteghem – geboren en getogen in het Waasland, maar stadsgids in Antwerpen – hadden de Antwerpenaren niet de uitbreiding van de haven, maar vooral een nieuw stadsdeel in gedachten om de bevolkingstoename na de Eerste Wereldoorlog op te vangen. 

"Op de Borgerweertpolder en het Vlaams Hoofd wilden ze een nieuwe wijk bouwen", legt hij uit aan VRT NWS. "Op dat ogenblik is dat het grondgebied van Zwijndrecht en van Burcht in het Waasland. Uiteindelijk maken ze er een soort koehandel van. De Waaslanders willen die polder aan Antwerpen geven, in ruil voor een tunnel onder de Schelde."

IN KAART - De huidige situatie:

In de wet van 21 maart 1923 is uiteindelijk sprake van twee "annexaties". De Oost-Vlaamse gemeentes Zwijndrecht en Burcht "worden geannexeerd" door de provincie Antwerpen. "Het gaat over 3.001 hectare met een bevolking van net geen 11.100 inwoners", klinkt het. 

Een stuk van de gemeentes Zwijndrecht en Burcht wordt bovendien overgeheveld naar de stad Antwerpen. "De stad krijgt 1.212 hectare met 2.545 bewoners", klinkt het. Het gaat om wat we nu Linkeroever noemen met het Sint-Annastrand.

Tien dagen later wordt de wet van kracht en is de "annexatie" een feit. De toenmalige Antwerpse burgemeester Frans Van Cauwelaert is opgetogen. "Het was toch iets ongewoons dat daar, waar de schaduw van onze kathedraal nog niet eindigde, een woestenij was", zegt hij in De Volksgazet. 

"Terwijl de stad bekneld lag in haar al te strakke gordel, bleef de linkeroever daar braak liggen en nam het geen aandeel in ’t leven van de stad. Antwerpen dat de bronader is van de nationale welvaart moet en zal een miljoenenstad worden, de glorie van ons land en meer dan de hoofdstad van de Vlaamse beschaving."

Alfons Van Goethem, de burgemeester van Zwijndrecht, laat zich in de Gazet van Antwerpen iets minder lyrisch en wat meer ingetogen uit over de aanhechting van zijn gemeente bij de provincie Antwerpen. 

"Het is zeker niet zonder enig leed te voelen dat wij van Oost-Vlaanderen, waarmee we de beste betrekkingen hadden, afgescheurd worden", zegt hij. "Wat ons tot troost dient, is de vaste overtuiging dat het voor ons en het Land van Waas een nieuwe bron van bloei en welvaart zal zijn."

Die "bron van bloei en welvaart" moest er komen dankzij een tunnel die het Waasland beter moest verbinden met Antwerpen. "Tegen de aanhechting met Antwerpen was er zeker in Zwijndrecht redelijk wat protest", zegt Van Hauteghem. 

"Ze zijn overstag gegaan met de belofte dat die tunnel er ging komen. Toch heeft men het contract getekend, zonder garanties over de tunnel. Zo hebben ze er toch nog tien jaar op moeten wachten." De tunnel waarvan sprake is uiteindelijk de Waaslandtunnel geworden, met bijhorende voetgangerstunnel naar Linkeroever.

De provincie Oost-Vlaanderen onderzoekt nu de vraag om de gemeente Zwijndrecht over te hevelen van de provincie Antwerpen naar de provincie Oost-Vlaanderen. Dat gebeurt op initiatief van het Oost-Vlaams provincieraadslid Peter Hertog (Vooruit) die de aanhechting van indertijd "een historische vergissing" noemt. Hertog wijst erop dat 100 jaar later geen enkele tunnel is aangelegd op het grondgebied van Zwijndrecht, zoals volgens hem nochtans indertijd beloofd was.

Ook volgens Van Hauteghem valt er voor de terugkeer wel wat te zeggen. "Het is niet logisch dat Zwijndrecht in de provincie Antwerpen ligt", vertelt de stadsgids. "De Schelde is diep voor de Antwerpenaar, want dat is een Brabander." 

"De Zwijndrechtenaar is een Waaslander. Als je in Zwijndrecht of Burcht komt, hoor je een ander taalaccent. De mensen spreken er Waaslands. In Antwerpen spreken ze met een Antwerpse tongval."

Wat denken de inwoners van Zwijndrecht er eigenlijk zelf over? "We horen qua oorsprong meer bij Oost-Vlaanderen, maar we zijn het al zo lang gewoon bij Antwerpen", zegt een vrouw bij Radio 2 Antwerpen. 

"Gent is als provinciehoofdstad veel verder weg dan Antwerpen, maar met de wegenwerken nu is Antwerpen wel weer minder goed bereikbaar", vult ze nog aan. Voor veel anderen speelt het nauwelijks een rol. "Ik vind het goed zoals het nu is", zegt dan weer een ander.

Hoe evident is het eigenlijk om van provincie te veranderen? Recent was het bijna gebeurd met Boortmeerbeek. Bij de intussen afgeschoten fusiegesprekken met Mechelen zou de Vlaams-Brabantse gemeente wellicht zijn verhuisd naar de provincie Antwerpen. Zover is het na protest dus niet gekomen. Eerder is het om ander redenen wel al gebeurd met Voeren, maar dat complex verhaal zou ons te ver brengen.

De aanhechting van Zwijndrecht bij Antwerpen gebeurde 100 jaar geleden met een wet die werd goedgekeurd in de Belgische Kamer en Senaat, maar ons land is sindsdien fundamenteel veranderd. 

"Het vastleggen van de gemeente- en provinciegrenzen is nu een volledige Vlaamse bevoegdheid", zegt professor Bestuurskunde Filip De Rynck (UGent) aan VRT NWS. De Vlaamse overheid zou Zwijndrecht (en Burcht dat sinds de jaren 70 deel is van Zwijndrecht) met andere woorden met één pennentrek kunnen veranderen van provincie.

"Het toezicht van de gemeente komt daarmee onder een ander provinciebestuur en een andere provinciegouverneur", zegt De Rynck. "Het is vooral een administratieve grensverschuiving die voor de gemeente zelf niet echt grote effecten gaat hebben. Noch in positieve, noch in negatieve zin." 

Vlaanderen kan dan wel zelf die grenzen hertekenen, de grootste implicaties verwacht de professor met de federale bevoegdheden. "Denk aan hulpverlening en aan justitie."

Zwijndrecht behoort bijvoorbeeld tot de hulpverleningszone (red. brandweer) Antwerpen en tot het gerechtelijk arrondissement Antwerpen. "Daar moet de federale overheid dan een beslissing over nemen", legt De Rynck uit. "Zoals wel vaker in dit land, zitten we dan toch weer bij de verdeling van de bevoegdheden." 

"Nuja, het aanpassen van een gerechtelijk arrondissement is niet onoverkomelijk. Het veranderen van hulpverleningszone kan wel enig gedoe met zich meebrengen. De inwoners van Zwijndrecht lopen zo het risico dat ze meer betalen voor mindere dienstverlening."

De vraag is natuurlijk of het dat allemaal wel waard is en of het eigenlijk nog een groot verschil maakt tot welke provincie een gemeente behoort. De provincies hebben nauwelijks nog bevoegdheden. De accentverschillen die gelegd worden, zijn minimaal. "Het zijn niet de belangrijkste bevoegdheden", zegt ook De Rynck, "die zitten veelal op het Vlaams niveau. Het verandert dan niet veel in welke provincie de gemeente precies ligt."

Waarom dan toch dit voorstel? Op de achtergrond spelen wellicht de fusiegesprekken tussen Zwijndrecht en buurgemeenten Kruibeke en Beveren mee. Een fusie over de provinciegrenzen heen, zou wellicht eindigen met een verhuizing van een van de gemeenten van provincie. 

In de recent goedgekeurde Vlaamse referentieregio’s heeft Zwijndrecht trouwens zelf gekozen voor referentieregio Waasland en niet voor Antwerpen (zie kaart onder). Mogelijk is dat al een kleine voorbode voor een nakende hereniging met Oost-Vlaanderen.