Waar staan we na 1 jaar oorlog in Oekraïne en hoe gaat het verder? 

Hoe liggen de kaarten op het slagveld op dit moment? Komt er echt een grootschalig Russisch lenteoffensief? En zal het Westen wapens blijven leveren aan Oekraïne? Expert veiligheid bij Clingendael Dick Zandee, professor militaire geschiedenis aan de Koninklijke Militaire School Kris Quanten, en generaal-majoor Vincent Descheemaeker, chef Operaties en Training van de Belgische Defensie, laten hun licht schijnen over al deze vragen.

Al weken, misschien zelfs maanden, worden er voorspellingen gedaan over een mogelijk groot Russisch lenteoffensief. Maar hoe zeker is het dat dat er ook echt komt? In de aanloop naar 24 februari, toen Rusland Oekraïne binnenviel, was te zien op satellietbeelden hoe Rusland steeds meer strijdkrachten aan de grens verzamelde. Is dat nu ook zo?

"Als je een grootschalig offensief wil doen, dan is dat altijd zichtbaar", zegt Dick Zandee, expert veiligheid bij Clingendael. "Je ziet dan dat tanks opgesteld worden, er wordt munitie en brandstof aangevoerd, dat is allemaal fysiek waar te nemen, en door inlichtingen komt dat dan naar buiten. We zien ook nergens op dit moment een grote concentratie aan manschappen."

"Rusland is wel volop nieuwe soldaten aan het opleiden, maar die gaan ook relatief snel naar het front. Er is dus geen ophoping van strijdkrachten, die kan wijzen op een groot offensief", zegt generaal-majoor Vincent Descheemaeker, chef Operaties en Training van het Belgisch leger. "Op dit moment is het dus moeilijk te bevestigen dat er echt een offensief komt, of misschien zelfs al aan de gang is."

Want dat wordt ook gezegd. De laatste weken is Rusland lokaal meer in de aanval gegaan, op kleinere schaal. De bloedige strijd van vooral de Wagner-groep bij Bachmoet is daar een voorbeeld van. "Die kleinere offensieve acties worden soms ook gezien als een soort testcase voor Rusland voor een groter offensief. Ze willen als het ware even nagaan hoe de Oekraïners reageren en dat meenemen voor de toekomst", zegt Zandee.

Natuurlijk laten zowel de Russen als de Oekraïners niet zomaar in hun kaarten kijken. "Bij operaties speelt altijd het verrassingselement mee," zegt Kris Quanten, professor militaire geschiedenis aan de Koninklijke Militaire School. "Rusland heeft nooit aangekondigd dat het een lenteoffensief plant, dat is de analyse van westerse waarnemers."

Bovendien heeft Rusland ook een aantal problemen als het een grootschalig offensief wil plannen, zegt Quanten. "Want daarvoor heb je luchtoverwicht nodig, maar de Oekraïners hebben zeer goede luchtafweer. Ook staat Oekraïne veel sterker wat betreft inlichtingen."

"Oekraïne beschikt ook over de HIMARS-artilleriesystemen van de Amerikanen. Als Rusland massaal tanks wil opstellen aan de frontlijn, dan kan Oekraïne met de HIMARS die tanks uitschakelen zelfs nog voor een mogelijk offensief begonnen is. Nog een probleem is de logistiek: als je een offensief wil doen moet die logistiek, de aanvoer van munitie en brandstof enzovoort, zo dicht mogelijk bij de frontlinie zitten. Maar ook die komt dan binnen het bereik van de HIMARS die Oekraïne heeft. Al die elementen bemoeilijken een grootschalig offensief van de Russen, dus is het helemaal niet zeker of het er zal komen."

Quanten schat in dat we misschien meer zullen krijgen van wat we nu al zien. Kleine, lokale aanvallen, met dan ook beperkte terreinwinsten. Die gaan bij de Russen ook altijd ten koste van grote verliezen: wat ze doen is massaal manschappen naar voren sturen, die dan worden neergemaaid door Oekraïens vuur. De bedoeling is om zo de Oekraïners te vermoeien en ook al hun munitie er door te jagen, om dan uiteindelijk door hun lijnen te kunnen breken. Door die aanpak vallen massaal veel Russische slachtoffers, en halen ze ook geen grote resulaten binnen. Dit is wat we zien bij Bachmoet, bijvoorbeeld.

Die techniek is ook het resultaat van gebrek aan eenheid en organisatie van het Russische leger. "Aan het front zitten nu de mannen die gemobiliseerd zijn voor de oorlog. De reguliere troepen, die worden nog als reserve gehouden, wat dan weer kan wijzen op plannen voor een offensief. En dan heb je nog huurlingen die meevechten, bijvoorbeeld de Wagner-groep of de Tsjetsjeense strijders van Kadyrov. Met dat samenraapsel van manschappen kan je geen geoliede machine vormen", zegt Quanten.

De klok tikt ook voor Rusland, want binnenkort worden aan Oekraïne ook nieuwe, offensieve wapens geleverd uit het westen: tanks en raketten met nog een verder bereik. 

"Als de Russen iets willen proberen, dan doen ze dat best voor de Oekraïners die wapens krijgen. Maar ook dan is het nog maar zeer de vraag of ze zullen slagen", zegt Zandee. "De Russen gebruiken ouderwetse technieken, en slagen er ook niet in om hun verschillende wapens gecoördineerd in te zetten. Ze stemmen niet goed af hoe je door luchtmacht, infanteristen en artillerie samen in te zetten, het beste resultaat behaalt."

Oekraïne wacht op wapens uit het westen, offensieve wapens, waarvan gezegd is dat Oekraïne ze nodig heeft om door de Russische linies te stoten. Mogen we dan binnenkort misschien een offensief verwachten van de Oekraïners? Wanneer zou dat kunnen en waar zou dat dan gebeuren?

"Op dit moment zit Oekraïne in de defensieve positie", leg Kris Quanten uit. "Rusland stuurt massaal manschappen naar voren om de Oekraïense munitie uit te putten. Maar Oekraïne blijft standhouden, net omdat door die aanvalstechniek van de Russen heel veel Russische slachtoffers vallen, veel meer dan de slachtoffers die ze zelf moeten betreuren. Ze willen eigenlijk letterlijk de Russen laten doodbloeden. Het is wachten op de beloofde westerse wapens, om ook offensieve capaciteit te ontwikkelen."

En op die wapens zullen ze nog wel een paar weken moeten wachten. "Tussen de beslissing om wapens te leveren en het moment dat ze ook kunnen worden ingezet op het slagveld zit altijd heel wat tijd. Het zal zeker nog tot eind maart duren voor er tanks aankomen in Oekraïne", zegt Dick Zandee. "Verschillende landen hebben tanks beloofd, maar die zullen ook niet allemaal mooi op hetzelfde moment aankomen."

De vraag is dan natuurlijk hoe Oekraïne die gaat inzetten. "Daar weten we eigenlijk heel weinig over", vertelt generaal Descheemaeker. "Oekraïne is heel karig met informatie over de capaciteiten van hun strijdkrachten. Wij ondersteunen hen wel, maar zij nemen uiteindelijk de beslissingen."

Volgens Zandee zijn er twee mogelijkheden voor Oekraïne om de wapens in te zetten: ofwel gaan ze voor een aanval geconcentreerd op een punt, om zo door de frontlijn te breken en het gebied onder Russische controle te splitsen. Het zuidelijke deel zou zo veel moeilijker worden voor Rusland om te bevoorraden. "Maar dat kan alleen lukken als ze een enorme hoeveelheid aanvalsmiddelen hebben." Een andere optie is dat ze de tanks lokaler inzetten en om kleinere doorbraken te volbrengen. Of het kan ook een combinatie van de twee worden.

Hoe dan ook wordt zelfs met de hulp van westerse tanks en artillerie een offensief voor de Oekraïners geen eitje. "Het front beweegt al een tijdje niet meer, en erachter hebben de Russen zich ingegraven. Als Oekraïne aanvalt, zal het dus keer op keer door de Russische linies moeten breken om de Russen terug te drijven. "De vraag is hoe ver ze zullen geraken met de beperkte offensieve middelen die ze van het Westen gekregen hebben", analyseert Quanten.

Voor generaal Descheemaeker is het ook belangrijk dat er misschien een verschil zit in wat er effectief gebeurt op het terrein en welk discours er in de media gevoerd wordt. Zelenski en heel zijn regering hebben wekenlang doorgedramd over hoe hard ze de tanks nodig hadden, om zelf in de aanval te kunnen gaan. De druk op het westen werd enorm en de Oekraïners haalden dan uiteindelijk ook hun slag thuis. "Ze stellen een doel, maar of ze dat ook effectief zullen realiseren, dat moeten we misschien met een korrel zout nemen."

Al een jaar lang heeft Oekraïne ondersteuning gekregen met militair materieel uit het westen. Luchtafweer, artillerie en onlangs ook tanks van westerse makelij, een beslissing waarover de VS en Europa niet over een nacht ijs gingen. Zullen verdere wapenleveringen, waaronder mogelijk ook gevechtsvliegtuigen, de rest van de oorlog bepalen?

"Daar bestaat geen twijfel over", zegt Kris Quanten. Oekraïne kan alleen de strijd verderzetten met westerse wapens. De VS is daar echt de levensader, Europa is vooral politiek en economisch belangrijk."

Nadat het Westen na lang twijfelen dan toch besloot om tanks te leveren aan Oekraïne, dook al meteen de volgende discussie op: Oekraïne wil gevechtsvliegtuigen, meer bepaald F-16's van Amerikaanse makelij. "Er kan een moment komen dat ook die worden toegestaan, zegt Zandee, maar die vliegtuigen zijn veel meer beperkt door de training die je ervoor nodig hebt. Met een tank kan je op 5 à 6 weken wel leren werken, maar om met een F-16 te vliegen heb je een minimale training nodig van 6 tot 7 maanden. En zelfs dan heb je enkel nog maar de basis geleerd."

Volgens Quanten is de keuze om de F-16's voorlopig niet te leveren naast een praktische ook een tactische keuze. "Biden houdt ze bewust achter de hand, als afschrikmiddel voor Rusland. Als de situatie op het terrein nog veel verder escaleert, dan heeft het westen nog niet al haar kruit verschoten." 

Maar het Westen botst ook steeds meer op haar eigen limieten. "We raken aan de bodem van de put", zegt Zandee. "We hebben gewoon niets meer om te leveren. De Amerikanen hebben nog iets meer reserve dan Europa, maar hebben ook geen eindeloze voorraden." Het probleem is dat de industrie ook niet kan volgen: het bouwen van een tank kost wel eventjes, en je hebt ook allerlei grondstoffen nodig. De westerse economieën zijn geen oorlogseconomieën. Dat keer je dus niet zomaar in een-twee-drie om."

Quanten illustreert: "De VS produceert normaal gezien zo'n 15.000 obussen, artilleriemunitie dus, per maand. Op dit moment schiet Oekraïne er naar schatting 5.000 per dag af. De Russen gemiddeld 10.000 tot 12.000 per dag. De gemiddelde aankoop van die obussen voor een Europees land is 5.000 per jaar. De productie kan de vraag dus absoluut niet volgen, en dat is een gigantisch probleem."

Ook voor Rusland. Al is daar wel het verschil dat een autocratisch regime sneller kan beslissen om over te schakelen op een oorlogseconomie, wat Poetin dan ook gedaan heeft. Maar ook Rusland zoekt naast eigen productie ook partners om zich te bevoorraden met wapens en munitie: bijvoorbeeld Noord-Korea en Iran.

De oorlog is nu een jaar bezig. Aan het begin dachten zowel veel Oekraïners als Russen dat op een paar maanden de strijd beslecht zou zijn, maar dat is anders uitgedraaid. Zijn we vertrokken voor een jarenlange oorlog?

"Tijdens dit hele jaar oorlog is er geen enkele analist die dacht dat het snel voorbij zou zijn", zegt Zandee. "In een eerste fase was Zelenski nog bereid om te praten over de status van de Donbas en de Krim, maar intussen is er zo veel gebeurd: de gruwel van Boetsja, burgerinfrastructuur die vernield is, grote aantallen burgerdoden. Dus Kiev is ook niet meer bereid om te praten. Het vooruitzicht op onderhandelingen is echt nul, omdat beide partijen nog steeds denken dat ze kunnen winnen."

En daar wringt het schoentje volgens professor Quanten. "Het Westen zegt altijd dat Oekraïne de oorlog moet "winnen". We hebben ons heel sterk geëngageerd, dus kunnen ons geen nederlaag permitteren. Maar het is hoog tijd dat we uitspreken wat we dan bedoelen met "winnen". Voor Zelenski is het duidelijk: winnen betekent dat Oekraïne al het grondgebied terugwint op de Russen. Maar het zou heel goed kunnen dat Oekraïne erin kan slagen om maar een deel van het grondgebied terug te winnen."

"In Washington en Brussel weten ze ook dat een aanval van Oekraïne op de Donbas of de Krim heel gevoelig ligt bij de Russen, en dan zitten we in een ander verhaal, namelijk nucleaire escalatie. Veel Europese leiders zijn daar heel beducht voor, en stappen daarom niet uitgesproken mee in het verhaal dat Oekraïne volledig heroverd moet worden."

Zal het dan eindigen als het Westen zegt: "Zo is het wel genoeg?" "Hoe dan ook zal op de duur de boodschap komen, al dan niet in bedekte vorm, dat Amerika en Europa dit tempo niet kunnen blijven volhouden", zegt Quanten.

Generaal Descheemaeker treedt hem bij: "We weten op dit moment niet wat de rol zal zijn van de grote spelers, met name de VS, achter de schermen. Wat daar besproken wordt, komt niet in de media, en kan mogelijk tot een uitkomst leiden die we nu helemaal nog niet zien."

Een van de mogelijke uitkomsten is ook een zogenoemd bevroren conflict. Volgens professor Quanten stuurt Poetin daarop aan. "Hij beseft dat heel Oekraïne veroveren niet lukt, maar zal zo veel mogelijk terrein willen veroveren, en zich dan daaraan vastklampen." 

Als resultaat zal Oekraïne misschien wel decennialang gekneveld zijn en niet verder kunnen integreren met het Westen en allerlei internationale organisaties. Die politieke realiteit was er ook al 8 jaar geleden, na de annexatie van de Krim en de start van het conflict in Oost-Oekraïne, dat al die tijd is blijven sluimeren. Zo veel jaren later en zo veel slachtoffers en vernielingen later zullen de vooruitzichten voor Oekraïne er dus misschien niet heel anders uitzien.

Oekraïne wordt massaal gesteund door de VS en Europa, met wapens en ook politieke steun. Aan de andere kant staat Rusland, een gigantisch land met ook een gigantisch militair apparaat. En ook Rusland heeft partners. Wie heeft er dan op dit moment de beste kaarten?

"Qua bevoorrading staat Rusland er beter voor, maar als je de factoren motivatie, en steun vanuit het enorm brede westerse kamp, met dan vooral de VS als machtig land, ook meeneemt, tegenover het economisch veel zwakkere Rusland, dan ligt op de lange termijn het voordeel bij Oekraïne. Op korte en middellange termijn is Oekraïne wel kwetsbaarder, omdat de vraag is of het Westen het tempo kan aanhouden. Maar als wij erin slagen om de militaire productie op te schalen, dan kan Rusland er op lange termijn zeker niet tegen op", zegt Zandee.

"Zowel Rusland als Oekraïne is nu gefocust op een oorlogseconomie, daar word je niet beter van", zegt generaal Descheemaeker. "Oekraïne strijdt voor eigen land, eigen huis en haard, dus zijn op dat vlak in de betere positie. Rusland is een offensief gestart, maar is dan weer gedeeltelijk teruggedreven. Ze zullen het narratief wel draaien alsof het Westen daar de boosdoener is, dus het in hun eigen voordeel gebruiken. Daardoor wordt de kloof tussen Rusland en het Westen weer groter, wat ook een nadeel is voor het Westen. Niemand wordt er beter van."

Daar sluit ook professor Quanten zich bij aan: "Dit is een zinloze oorlog, de bevolking en de soldaten betalen een enorme prijs voor beperkte successen op het terrein. Rusland heeft politiek en moreel al verloren. Ze zijn volledig geïsoleerd, een zeer groot aantal landen heeft de relaties met Rusland verbroken. Er werd ook met ontzetting gekeken naar de manier waarop Rusland oorlog voert: ze volgen het oorlogsrecht niet, hebben geen enkel respect voor het leven van burgers. In de oorlog staat de mens centraal, en de motivatie van die mens is cruciaal. Dat voordeel hebben de Oekraïners. Maar wie ook gaat winnen, los van wat we dan als winnen omschrijven, het zal een pyrrusoverwinning zijn."