De eerste abstracte kunstenaar was geen man, maar een vrouw: Bozar toont lang verborgen psychedelische schilderijen van Hilma Af Klint

Voor een shotje bewustzijnsverruiming moet je in Bozar in Brussel zijn. “Swedish Ecstasy” toont werk van verschillende Zweedse excentrieke, raadselachtige kunstenaars. Met als topper Hilma Af Klint (1862-1944). Je kunt trippen in haar psychedelische werk met een VR-bril op, terwijl je naar “Joik”-gezangen luistert van de Sami, de oorspronkelijke bewoners van het hoge noorden.

Wie was die bizarre en fascinerende Hilma Af Klint, over wie de bekende regisseur Lasse Halström recent een biopic draaide? Ze was eigenlijk twee artiesten-in-één, zegt Daniel Birnbaum, curator van de expo in Bozar. Al in de 19e eeuw studeerde ze aan de Academie van Stockholm, als een van de eerste vrouwen. Naast pakweg gewone landschappen, waar ze wel wat succes mee had, schilderde ze “meer dan 1.000 schilderijen die behoren tot een andere wereld.” Die werken zijn pas recent boven water gekomen.

Hilma Af Klint was van jongs af aan op zoek naar het hogere, voorbij de zichtbare wereld. New age, zouden we nu zeggen, maar ook eind 19e en begin 20e eeuw was het occulte erg in trek. Af Klint was lid van verschillende esoterische groepen; ze was ook een volgeling van Rudolf Steiner, bekend van het Steiner-onderwijs.

Met vriendinnen richtte ze de “De Vijf” op. Ze voelden zich een medium, een doorgeefluik van hogere geesten, die hun tekenpotlood als het ware vasthielden. “Ik ben een instrument van de extase,” schreef Hilma Af Klint.

Dat levert heel vreemde schilderijen op, met veel kleuren, symbolen, letters. Hilma Af Klint liet niet minder dan 1.300 schilderijen en vele tienduizenden bladzijden tekst na, waar onderzoekers nog altijd niet wijs uit raken. In Bozar hangt de volledige reeks “Primordiale chaos”, een reusachtig altaarstuk en verschillende doeken uit haar reeks “De zwaan”. Je ziet die evolueren van een herkenbare zwarte en witte zwaan tot een volledig abstract werk. Zie de twee afbeeldingen hier onder:

Hilma Af Klint was dus al van 1906 met abstracte kunst bezig, nog vòòr de bekendere Piet Mondriaan of Wassily Kandinsky. Hoewel die laatste zich op de borst klopte en claimde dat hij de allereerste van de hele wereld was. De kunstgeschiedenis wordt door mannen geschreven, zegt curator Daniel Birnbaum fijntjes. 

Af Klint schilderde dan wel abstract maar zonder strakke, wiskundige vormen. Ze was ten diepste geïnspireerd door de natuur. “Daar vond ze patronen en structuren, terugkerende vormen zoals spiralen. Die komen overal voor: in de melkweg, maar ook in een zonnebloem.  Het leven zelf, gevat in een abstracte vorm.”

Hilma Af Klint had bijvoorbeeld plannen om een enorme tempel te bouwen voor haar schilderijen, spiraalvormig als een schelp. Dat is er nooit van gekomen. Nu wel, in virtuele vorm. Zet een VR-bril op in Bozar en je bent vertrokken voor een kosmisch tripje doorheen tijd en ruimte in het werk van Af Klint.   

Haar filosofie was een “reis naar een hogere éénheid, voorbij alle tegenstellingen van licht en donker, mannelijk en vrouwelijk, materie en geest.” Die zoektocht brengt ze in beeld. “Ze is een kunstenaar, geen denker, en dus schept ze ook een mooie visuele kosmos.” Het raadsel blijft evenwel bestaan. “Hoe meer ik lees, hoe minder ik ervan begrijp,” lacht Daniel Birnbaum.

Hilma Af Klint toonde haar vreemde werken enkel aan mede-ingewijden; ze schreef ook op dat bepaalde schilderijen maar 20 jaar na haar dood openbaar mochten worden gemaakt. En zo komt het dat ze pas heel recent bij het brede publiek bekend raakte. Enkele jaren geleden was er een grote expo in het Guggenheim-museum in New York, waar 600.000 bezoekers op af kwamen, een record. Later dit jaar wordt het werk van Hilma Af Klint, naast dat van Piet Mondriaan, tentoongesteld in Tate Modern in Londen en in het Kunstmuseum in Den Haag. 

Ook Pharrell Williams, zanger van “Happy” en recent aangetrokken als artistiek directeur van Louis Vuitton, is fan van Hilma Af Klint en biedt haar werken als NFT’s (met digitale eigendomscertificaten) aan op zijn platform GODA. Wat dan weer op protest stuit van haar nabestaanden. 

Hoe is die lichte Hilma-hype te verklaren? Een herontdekking spreekt altijd tot de verbeelding en het is boeiend om de kunstgeschiedenis te herschrijven, zegt Daniel Birnbaum. In feministische én ecologische zin. 

In Bozar gaat haar werk in dialoog met andere Zweedse raadselachtige kunstenaars van vroeger en nu. De verrassendste is de bekende toneelschrijver August Strindberg, die ook schilderde en fotografeerde en in zijn vrije tijd … alchemie beoefende. 

Wat zit er toch in het Zweedse water? De eerste slogan van Ikea in ons land was toch ooit "Niet zo gek, die Zweden"? Daniel Birnbaum glimlacht: “Veel mensen zien Zweden als een stabiel, welvarend, protestants land van rationele ingenieurs en succesvolle ondernemingen als Ikea of H&M. Maar er is ook iets anders aan de hand en dat wil deze expo laten zien.”