Collaboratie-archief binnenkort openbaar gemaakt in Nederland: zouden we dat in België ook niet beter doen?

Nederland gaat zijn archieven met dossiers over het collaboratieverleden openstellen voor het brede publiek. Ze zijn vandaag begonnen met de eerste stap van dat proces, namelijk het digitaliseren van al die documenten. 

Op dit moment zijn deze archieven in Nederland niet makkelijk raadpleegbaar door de Archiefwet. Die wet was in het leven geroepen om de privacy van personen die mogelijk nog in leven waren, te beschermen. In 2025 vervalt de wet, in de veronderstelling dat de meeste betrokken mensen dan al overleden zullen zijn.

Ook in België zijn deze archieven niet openbaar, al zou het geen slecht idee zijn om ze ook bij ons toegankelijk te maken voor iedereen, zegt historicus Koen Aerts in "De wereld vandaag" op Radio 1. "Ik kan als historicus en archivaris alleen maar beginnen te watertanden als ik deze aankondiging van Nederland hoor."

Het beleid in België is behoorlijk restrictief als het gaat over de toegankelijkheid van archieven, vertelt historicus Aerts: "België voert hier eigenlijk een discriminerend beleid, want wetenschappers kunnen na een aanvraag zomaar toegang krijgen tot deze dossiers, maar gewone burgers kunnen dat niet."

Als nabestaande zijn er wel wat mogelijkheden: "Als je verwantschap hebt, kan je wel een verzoek tot inzage formuleren, dat komt dan terecht bij het College van procureurs-generaal en zij beslissen dan of iemand toegang tot een dossier krijgt, mits er een akkoord is van alle levende kinderen." 

En dat akkoord van levende kinderen, is niet altijd vanzelfsprekend: "Soms wordt er geen goedkeuring gegeven omwille van banale familieruzies, soms zijn er ook mensen die zeggen dat ze hier niet klaar voor zijn. Veel mensen zijn bang om geconfronteerd te worden met feiten waar ze nog geen weet van hadden."

In België zijn er een 400.000 dossiers die iets te maken hebben met collaboratie, aangelegd na de Tweede Wereldoorlog. "Dat wil niet zeggen dat het over 400.000 individuen gaat, er zijn verschillende dossiers die over dezelfde mensen gaan. 14 procent van deze dossiers leidde tot een veroordeling." In de dossiers kan je ruwweg vier verschillende vormen onderscheiden: politieke, militaire, economische collaboratie en verklikking.  

De dossiers zelf bevatten vaak heel persoonlijke en ook heftige informatie: "Het gaat over moord, doodslag, marteling enzovoort. Soms als je zo'n dossier leest moet je buiten een luchtje gaan scheppen omdat je zo ontdaan bent van de feiten die daar instaan," vertelt professor Aerts.

Volgens professor Aerts zou het een goede zaak zijn als ook de Belgische archieven voor iedereen toegankelijk gemaakt zouden worden. De vraag is namelijk groot: "We krijgen dagelijks vragen van mensen om hen te helpen om de dossiers in te kijken en dat kan ook echt bevrijdend zijn."

Mensen zitten vaak met veel vragen over dit verleden: "En zelfs al zijn de antwoorden niet altijd prettig, het laat mensen wel toe om zaken uit hun jeugd of familie te kunnen verklaren. Ik kan alleen maar pleiten voor meer openbaarheid. En als je de controle niet helemaal wil loslaten als overheid, kan je mensen wel een verklaring laten ondertekenen die wijst op de privacy- of op laster- en eerroofwetgeving."

In België zal dit echter niet snel gebeuren want onze archieven zijn verre van gedigitaliseerd: "Ik ben jaloers op wat er in Nederland gebeurt, bij ons zou een simpele leidingbreuk van een wc dramatische gevolgen kunnen hebben voor onze archieven."