De vijf boeken van de week: over de vergeten Belgische prinses Charlotte, ooit keizerin van Mexico; over Etty Hillesum, vermoord in Auschwitz en over woke taal 

Waarom weigerde de Joodse Nederlandse Etty Hillesum tijdens de Tweede Wereldoorlog onder te duiken en verzette ze zich niet tegen haar deportatie? Biograaf Judit Koelemeijer las haar onthullende, filosofisch getinte dagboeken en brieven en ontmoette getuigen voor "Etty Hillesum. Het verhaal van haar leven" (uitgeverij Balans).

Etty Hillesum (1914-1943) kwam uit een ontwikkeld milieu: haar moeder was een Russische vluchtelinge, haar vader had zich als classicus opgewerkt tot rector aan het gymnasium van Deventer. Zelf ging ze rechten en Russisch studeren. Haar studententijd in de jaren 30 in Amsterdam was bijzonder onrustig: ze kampte met depressies en had een rommelig liefdesleven. Ze woonde alleen op kamers en begon een affaire met de 35 jaar oudere huisbaas. 

Hillesum begint een dagboek op aanraden van haar therapeut Julius Spier. In het begin schrijft ze helemaal niet over de oorlog, maar zonder schaamte over haar amoureuze perikelen. Ze was vrijgevochten en beleefde haar vriendschappen heel intens. Pas op het moment dat Hillesum zelf de anti-Joodse maatregelen van de Duitse bezetter niet meer kan ontlopen, dringt de Jodenvervolging steeds meer aan haar op. 

Hillesum treedt in dienst van de Joodse Raad, het orgaan van collaborerende Joden die samenwerkte met de bezetter. Zo komt ze terecht in het doorgangskamp Westerbork. Ze verantwoordde haar keuze vanuit de wil het lot van haar volk te delen en de gedeporteerden bij te staan.

Op 7 september 1943 wordt ze zelf, tegen haar verwachting in - ze hoopte op bescherming door haar goede connecties - samen met haar ouders en broer op transport gezet. Er bestaat geen zekerheid wat er verder met haar is gebeurd, maar in het boek reconstrueert Koelemeijer twee mogelijke scenario's.  

Judit Koelemeijer werkt tien jaar aan deze biografie. Volgens haar probeerde Hillesum het grotere perspectief van de gebeurtenissen te zien. Ze zocht naar een humaan antwoord op dit kwaad en liet zich niet leiden door een politieke overtuiging wat voor ergernis en onbegrip zorgde in haar linkse vriendenkring. Ook voor Koelemeijer was de drijfveer voor het schrijven van de biografie de vraag: “Etty, waarom?”. 

Een historische roman over Charlotte van België (1840-1927), dochter van Leopold I, zus van Leopold II, die keizerin van Mexico werd en krankzinnig stierf. Kristien Dieltiens dook in de gevoels-en gedachtewereld van deze vergeten en misbegrepen vrouw voor "Carlota. De vrouw die rozen at" (uitgeverij Borgerhoff & Lamberigts).

Dieltiens is hiermee aan haar 100e boek toe. Ze koos voor het verhaal van Charlotte  door haar sympathie voor underdogs én haar Mexicaanse schoondochter die op school leerde over België en "Mama Carlota". Het boek is fictie: "Tijdens mijn research kon ik tussen de lijnen door voelen wat zij dacht. En dat is een bron van inspiratie geweest”, vertelt Dieltiens op Klara.

Prinses Charlotte trad in 1857 in het huwelijk met de Oostenrijkse aartshertog Maximiliaan, broer van keizer Jozef I.  Na tussenkomst van Napoleon III trekt het koppel naar Mexico, waar ze tot keizer en keizerin worden gekroond. Een avontuur dat al na enkele jaren slecht afloopt: in 1866 belandt keizer Maximiliaan voor een executiepeloton. De entourage van de keizerin behoedt haar voor het slechte nieuws, dat ze pas maanden later in België verneemt. Haar broer, koning Leopold II, brengt haar eerst onder in het Paviljoen van Tervuren; later verhuist ze naar het Kasteel van Bouchout in Meise, in de huidige Plantentuin. Prinses Charlotte ging roemloos de geschiedenis in als krankzinnige: ze leed aan hysterie, hield vast aan haar titel van keizerin en praatte tegen een pop die ze "Max"noemde. 

In de roman laat Dieltiens de 39-jarige Charlotte zelf aan het woord. "Door het keurslijf van de katholieke godsdienst en haar opvoeding moet het onwaarschijnlijk moeilijk geweest zijn om te zijn wie ze werkelijk was". Volgens Dieltiens was Carlota een talentvolle vrouw, intelligenter dan haar broer, Leopold II.

In "Je mag ook niets meer zeggen. Een nieuwe taal voor een nieuwe tijd" (uitgeverij Nieuw Amsterdam) suggereert de Nederlandse journalist Mounir Samuel nieuwe woorden voor beladen termen zoals slaven, vluchtelingencrisis en halfbloeden. Een speels, overzichtelijk en toegankelijk boek met geschiedenis, duiding en context. 

Volgens Samuel raak je via de taal de mens in zijn diepste zijn. "Waarden komen voor woorden", vertelt hij op Radio 1. Waarden zijn vrij tijdloos, woorden tijdelijk. Daarom zijn woorden aan vervanging toe. "Daarom zeggen we niet meer "slaaf" maar "tot slaaf gemaakte", en ik kan me voorstellen dat het binnen vijf jaar weer iets anders wordt". 

Ook bij het woord "vluchtelingencrisis" heeft Samuel bedenkingen omdat het lijkt alsof de vluchtelingen het probleem zijn en hij maakt ervan: "personen met een vluchtverleden". 

"Omdat we de neiging hebben die mensen eeuwig vast te pinnen op die enige onvrijwillige daad – niemand vlucht voor de lol – en dit ook nog overdrachtelijk maken naar de kinderen en kleinkinderen. Ook al ben je een derdegeneratievluchteling: je komt er nooit vanaf."

Ook "halfbloed" slaat Samuel in de ban, omdat de term bloed in deze context een heel erg raciaal gegeven is dat voortkomt uit het koloniale denken. Samuel suggereert "meerkleurig" te gebruiken voor mensen die meerdere kleurgroepen – niet rassen – in zich dragen. 

Samuel suggereert ook nieuwe benamingen in de aardrijkskunde: het "Midden-Oosten" wordt "Zuidwest-Azië", want "midden" is vanuit een eurocentrisch wereldbeeld bepaald. "Pak je de Chinese wereldkaart dan ligt Europa helemaal in het oosten". En ook "ontdekkingsreiziger" gaat op de schop en wordt "ontdekkingsrover".

Het boek van Mounir Samuel gaat over identiteit en hoe die minder gedomineerd zou moeten worden door de witte heteroseksuele mannelijke moraal. “We zijn allemaal meer dan onze identiteit”. Volgens Samuel is een fout maken niet zo erg, als je je maar op de juiste manier excuseert. "Een goed excuus is een erkenning van de pijn, omdat die aan waarheidsvinding doet en er niet overheen stapt." Het kan de pijn helen en zorgen voor rechtsherstel. 

Kunsthistorica Leen Huet belijdt haar liefde voor geschiedenis in de essaybundel "Dansen met Clio" (uitgeverij Davidsfonds). Daarin vertelt ze over 25 opmerkelijke historische figuren.

Huet verwijst in de titel van haar boek naar Clio, de muze van de geschiedenis. "Zij is degene die historici beschermt, die hen aanspoort om verhalen over mensen te vertellen",  licht Huet toe op Klara. 

In "Dansen met Clio" maakt de lezer kennis met 25 bijzondere personages uit 1.000 jaar Europese geschiedenis. Zo is er de middeleeuwse mystica Hadewych waarvan pas in de 19e eeuw handschriften opduiken tijdens een veiling. Zo werd plots een onbekende schrijfster met een volledig oeuvre aan gedichten, brieven en visioenen ontdekt. 

Huet selecteerde voor haar boek ook enkele reizigers.  Zoals de Franse filosoof Montaigne die in de 16de eeuw naar Rome reist. Onderweg bezoekt hij allerlei geneeskrachtige baden, omdat hij aan nierstenen lijdt. In de omgekeerde richting trekt de Italiaanse markies Giustiniani, een grote Caravaggio-liefhebber, door de Nederlanden. Zijn reisverslagen schetsen een mooi beeld van onze regio aan het begin van de 17de eeuw. 

En er is Ella Maillart (1903 -1997), de Zwitserse avonturierster die bergen beklimt en overnacht in de woestijn, met een Ford door China reist en als eerste westerse vrouw naar Nepal trekt wanneer dat land zijn grenzen openstelt voor buitenlanders. 

Huet houdt erg van de individuele stem in de geschiedenis: "Ieder mens is uniek en leeft in een unieke set omstandigheden. Mensen uit het verleden zijn anders, maar ook herkenbaar."

Na de sluiting van haar queer-boekhandel "Kartonnen Dozen" en de diagnose van borstkanker, brengt dichter en literair vertaler Johanna Pas een dichtbundel uit: "Was, of hoe ik mijn huid verloor" (uitgeverij Poëziecentrum). 

Johanna Pas (1969) is sterk aanwezig in haar bundel waarin ze het over haar zoektocht naar identiteit heeft. Op de cover van "Was, of hoe ik mijn huid verloor" prijkt een schuine streep in Jo/hanna. "Mocht ik jonger zijn, dan zou ik zeggen dat ik non-binair was", zegt Pas daarover op Radio 1, "maar ik ben nu 53 jaar en heb al een heel leven achter mij." Als kind gebruikte Pas het persoonlijk voornaamwoord "zhij".  ‘Ik wist van jongs af aan al dat ik geen "meisje meisje" was. Dat wil ik weergeven met de streep tussen Jo/hanna omdat ik daarin twee namen hoor en twee genders. Jo/hanna verweeft het mannelijke en vrouwelijke." 

Andere thema's in "Was, of hoe ik mijn huid verloor" zijn verzoening met een vergankelijk lichaam en afscheid nemen. Schrijven is, net als lezen, een noodzaak voor haar. "Ik heb het nodig om de werkelijkheid in woorden te vatten, om te kunnen bevatten wat mij overkomt." Johanna Pas hoopt dat ze in haar gedichten de dingen die ze meemaakt zo onder woorden brengt zodat het ook het verhaal van anderen kan worden.