De vijf boeken van de week: brieven van een frontsoldaat uit WO I, het rapport van koningin Mathilde en een reisverslag van een "donker toerist" 

"Dat ik besta, heb ik aan de Eerste Wereldoorlog te danken. Vijftien miljoen soldaten en burgers verloren er hun leven, maar ik kreeg het mijne cadeau, weliswaar veertig jaar na de wapenstilstand." Zo begint Luckas Vander Taelen zijn boek "Achille. Lot en liefde in tijden van oorlog" (uitgeverij Ertsberg). Vander Taelen trok al fietsend in het spoor van zijn grootvader Achille, soldaat tijdens de Eerste Wereldoorlog. In het boek reflecteert Vander Taelen over de rol die toeval in zijn en in het leven van zijn grootvader heeft gespeeld. 

Achille Gheys meldt zich als vrijwilliger bij het Belgische leger nadat zijn broer Hector, gewond en afgekeurd voor verdere dienst, naar Engeland was gegaan. Achille komt na een opleiding van drie maanden in Frankrijk terecht aan het IJzerfront in de Westhoek. Gedurende drie en een half jaar schrijft hij elke dag naar zijn broer Hector. De briefwisseling is bewaard en is de bron waaruit Vander Taelen put voor zijn boek. Vaak gaat over banale zaken, maar hij beschrijft ook een paar aangrijpende momenten die de wreedheid van de oorlog illustreren en je doen denken aan de situatie in Oekraïne, vertelt Vander Taelen op Radio 1.

Volgens de auteur is toeval de rode draad in het leven van zijn grootvader. Als soldaat gaat hij op verlof naar Engeland. Hij ontmoet er de vrouw van zijn leven. Het is pas wanneer de oorlog al voorbij is, en hij gekazerneerd is in Mechelen, dat hij door een ander toeval weer in contact komt met dat meisje dat later de grootmoeder van Vander Taelen zal worden. 

Ook andere gebeurtenissen overtuigen Vander Taelen ervan dat toeval zijn leven stuurt. Zo koopt hij dertig jaar geleden een appartement in De Panne: als kind al was hij gek op de Noordzee, maar wat hij dan niet beseft is dat De Panne belangrijk is geweest voor zijn grootvader. Achille verblijft er als gewonde soldaat in het militair hospitaal L’Océan, gelegen op 20 meter van zijn appartement. Vander Taelen kent de plaatsen goed die zijn grootvader vermeldt in zijn brieven: Lo, Alveringem, Diksmuide,… 

Met de brieven onder de arm, trekt hij al fietsend in het spoor van zijn grootvader. En het is net of Achille met hem meefietst. Hij praat met hem en doet aan re-enacting: hij loopt door de weiden zoals zijn grootvader deed onder beschietingen. Hij begrijpt nu beter wie hij was: een teruggetrokken man, lief en vriendelijk, maar getraumatiseerd. Op het einde van zijn leven had hij nachtmerries. "Ik begrijp nu wat hij beleefd heeft", vertelt Vander Taelen.

Vander Taelen fietst naar Reninge, een klein dorp in de Westhoek, waar zijn grootvader ook is geweest in maart 1915. In een van zijn brieven schrijft hij: "Nu lopen we door een brandend dorp waar een ijselijk schouwspel zich in het voorbijgaan aan onze ogen ontrolt. De obussen hebben niet alleen de kerk vernield, ze zijn ook nog op het kerkhof gevallen. De bommen hebben enorme putten gemaakt en alle aarde omgewoeld. Lijken die er al jaren lagen te rusten zijn langs alle kanten op de dorpplaats gesmeten."

"We moeten ertussen stappen en kunnen niet anders dan kijken naar het verrotte vlees van de uiteengerukte kadavers. Dat luguber spektakel deed onze kapitein zeggen dat de Duitsers zelfs de dode Belgen niet met rust laten." Op het kerkplein vraagt Vander Taelen zich af of café De Hemel ook al bestond toen Achille er was. 

2023 is een feestjaar voor koningin Mathilde: ze wordt 50 en zit tien jaar op de troon. Royaltykenner Jo De Poorter maakt naar aanleiding hiervan haar rapport in "De macht van Mathilde" (uitgeverij Pelckmans) en vergelijkt haar met haar illustere voorgangers en would-be voorgangers. "En dat zijn eigenlijk de spannendste verhalen uit het boek", vertelt De Poorter op Radio 1 en in "De afspraak" op Canvas.

Ruim 23 jaar geleden maken de Belgen kennis met hun toekomstige koningin. Er waren geruchten dat een zekere Mathilde d'Udekem d'Acoz de verloofde zou worden van prins Filip. In toenmalige interviews - in het Frans - valt op hoezeer ze op haar gemak is. Ze is altijd naar Franstalige scholen geweest en er "hing altijd wel een denkbeeldig kroontje boven haar hoofd", vindt De Poorter. Als jong meisje neemt ze al leiderschap op en belichaamt ze oude vorstelijke kwaliteiten. Zo gaat ze tijdens haar jeugd in de sloppenwijken van Caïro arme mensen helpen. Ze was de oudste van een gezin van bijna allemaal zussen. Ze was een beetje de vervangmoeder die zich over hen ontfermde. 

Volgens De Poorter komt Mathilde "uit een prinsessenfabriek”. Het zag er van de buitenkant allemaal heel koninklijk uit. Maar er was weinig geld en voor dit geld zijn de broers D’Udekems in een eindeloze juridische strijd verzeild geraakt. Haar vader deed van alles: hij is in de gemeentepolitiek geweest, consulair rechter en hij heeft vooral geprobeerd met alles wat hij had het kasteel te behouden dat ze bewoonden in Losange, in de buurt van Bastogne.

De omgeving van Mathilde getuigt over haar ijzeren wil. Ze heeft een vaststaand idee van hoe een koningin en een vorstenhuis er in de 21ste eeuw moeten uitzien. Ze heeft deels het leven van haar man, dat van de vier kinderen en van haar zichzelf naar dat beeld geboetseerd. Zij is psychologe en volgens koning Filip in staat de mensen in hun kracht te zien. Met een mooie vrouw aan zijn zijde, stijgt de populariteit van prins Filip en verandert de perceptie van zijn bekwaamheid. Hij zou zonder haar ook koning zijn geworden maar niet met dit succes, is de mening van De Poorter.

Volgens De Poorter is ze de beste in de rij van haar voorgangsters. Haar macht is een veelvoud van die van de koninginnen die haar voorgingen. Dit komt volgens De Poorter door twee redenen: ze wordt door haar echtgenoot in de gelegenheid geplaatst die positie helemaal in te nemen. Zij heeft veel invloed op de koning, veel meer dan koningin Fabiola op koning Boudewijn. En ze heeft een dynastieke voorsprong op Fabiola: ze is moeder van vier troonopvolgers, die ze naar haar eigen beeld gevormd heeft. 

Wat beter kan? Ze maakt geen enkele fout en hierdoor mis je de kans op legende, grootsheid. De Poorter zou wel eens willen zien hoe ze in een crisis geraakt en als een feniks uit haar as herrijst. "In het Belgische vorstenhuis wordt alles eraan gedaan om elk risico te vermijden waardoor we de échte Mathilde, de mens, nog niet te zien hebben gekregen. We hebben wel de Mathilde te zien gekregen die ze wil zijn. De onbewaakte, de verraste, hebben we nog niet te zien gekregen."

Radiopresentator, auteur en dichter Bart Stouten trok bij de start van zijn pensioen naar Lissabon en schreef een boek vol poëzie: "Lissabon. Een droomwandeling" (uitgeverij Vrijdag). Hij wilde er opnieuw naar toe om iets af te ronden en bovendien is Lissabon een stad die door de weemoed goed bij hem past, vertelt hij op Klara. 

Stouten was al eerder in Lissabon. Hij was er de eerste keer toen hij zijn vriend pas had leren kennen. Er gebeurde heel veel: Stouten dacht na over de mechanismen van de liefde, over de grote afwezigheden in zijn leven. Het was een stad die bij hem paste. Voor het boek is hij teruggekeerd naar Lissabon om het over poëzie en hemzelf als dichter te hebben.

Het boek is meer dan "op wandel met Bart in Lissabon". Het zijn reflecties op poëzie en het boek is niet in een genre onder te brengen.

Stouten mixt allerlei genres: dagboekfragmenten, kortverhalen, essay-achtige fragmenten. Die verstrengeling van genres biedt een rijkere mogelijkheid voor de schrijver: het leest als een dagboek, een feuilleton, een liefdesroman. Stouten concipieert het boek als een muziekwerk, als een soort fado. Fernando Pessoa is een van de favoriete dichters die Stouten op sleeptouw neemt in Lissabon. Ook ontmoet hij de jonge Iraanse vluchteling Nima, met wie hij een bijzondere relatie krijgt. Een relatie die inspireert tot... dichten.

In-vitrofertilisaties, beenmergtransplantaties, immunotherapie en deep brain stimulaties. In zijn nieuw boek "Het lied van de cel" (uitgeverij De Bezige Bij) vertelt oncoloog Siddhartha Mukherjee de geschiedenis van de celbiologie en blikt hij vooruit op spectaculaire toepassingen ervan in de toekomst. 

Hetty Helsmoortel deed zelf ook zeven jaar kankeronderzoek en las het boek. Het is niet de eerste maal dat Mukherjee complexe wetenschap vertaalt en populariseert. Zijn eerste boek was een echt meesterwerk, vertelt Helsmoortel op Radio 1: "De keizer aller ziektes", een biografie van kanker, waarin hij erin slaagt om op een heel menselijke manier een andere blik te bieden op die ziekte. Zijn tweede boek, "Het gen", is een stuk technischer, vindt Helsmoortel.

"Het lied van de cel" leunt op dit gebied meer aan bij zijn tweede boek. "Er zitten heel verhalende stukken in, zeker op de momenten waarop hij filosofisch wordt en de vraag stelt: "Wat is een mens dan?".  Als wij dan opgebouwd zijn uit cellen, wanneer worden wij dan mens? 

Mukherjee begint met de geschiedenis van de wetenschap van de cel. In de 17e eeuw zijn het Robert Hooke en Antoni van Leeuwenhoek die voor het eerst de contouren van cellen hebben waargenomen. Van Leeuwenhoek was stoffenverkoper. Hij sleep glas om beter naar de draden van de stoffen te kunnen kijken en ontdekte allerlei kleine "dingetjes" in beweging. Van Hooke is bekend dat hij met de microscoop naar een stuk kurk keek en daar allemaal kamertjes in zag, "cella" in het Latijn, vandaar het woord "cel".

Dan is het nog een tweehonderdtal jaar wachten vooraleer de wetenschappers beseffen dat alle levende wezen zijn opgebouwd uit dezelfde cellen: planten, dieren, mensen… Ook het feit dat een cel ontstaat uit een andere cel is toen ontdekt. Hiermee was het hek van de dam en is deze kennis uitgemond in in-vitrofertilisaties, beenmergtransplantaties, immunotherapie en deep brain stimulaties voor mensen met depressie. "Nu zitten we in het ethische spanningsveld: moeten we genen aanpassen in cellen en moeten we dat ook gaan doen in bv. embryo’s?". 

De ondertitel van het boek luidt: "Een onderzoek naar de geneeskunde en de nieuwe mens". Die nieuwe mens is voor Mukherjee geen mens met een chip ingeplant maar een mens die ten dele is opgebouwd uit cellen waaruit hij misschien niet is ontstaan, die in het labo zijn aangemaakt. Hij geeft het voorbeeld van een diabetespatient waarvan de pancreas geen insuline aanmaakt en een bio-artificiële pancreas ingeplant krijgt. 

"We weten nog niet wat we nog niet weten", is de overtuiging van Mukherjee. In het midden van het boek zitten er een vijftiental pagina’s die gaan over COVID-19. Het virus dat ook de cellen aantast, doet de zelfzekere wetenschappers beseffen dat ze niet alwetend zijn. 

Net zoals veel mensen is Luc Rasson gefascineerd door historische gebeurtenissen, plekken en personages. In zijn boek "Donker toerisme. Reizen door het Europa van de 20ste eeuw" (uitgeverij Ertsberg) beschrijft hij enkele plekken die hij bezocht als 'donker toerist'.

Sinds de jaren 90 wordt term dark tourism gebruikt in de Angelsaksische literatuur. In 2000 verscheen het boek "Dark Tourism. The Attraction of Death and Disaster" van John Lennon en Malcolm Foley.

Voor zijn boek focust Rasson zich op de 20e eeuw, de eeuw van de megadood. Er zijn toen ontzettend veel doden gevallen door de Eerste en Tweede Wereldoorlog, Hiroshima… De gruwel van de 20ste eeuw raakt ons meer omdat ze in veel landen nog niet is verwerkt en de wonden nog niet helemaal zijn geheeld, aldus Rasson.

Een van de plekken die Rasson beschrijft is de "Vallei van de Gevallenen" in Spanje. Ze getuigt van de gespannen verhouding die het land heeft met het verleden. De Valle de los Caídos of de Vallei van de Gevallenen is de oorspronkelijke begraafplaats van de fascistische leider Franco. In 2007 besliste de toenmalige socialistische regering van Zapatero de plek te depolitiseren. In 2019 werden de stoffelijke resten van Franco er weggehaald en recent werd de plek omgedoopt tot Valle de Cuelgamuros, naar de naam van het gehucht waarin het gelegen is. 

Op de plek is er een klooster en een ossuarium met 33.000 slachtoffers van de Spaanse burgeroorlog. Er liggen niet alleen Franquisten maar ook Republikeinen, deze laatsten meestal tegen de wil van de familie daarheen gebracht. Voor het altaar ligt nog steeds het lijk van José Antonio Primo de Rivera, een fascistische leider, begraven.  Er zijn nu ook inspanningen om José Antonio daar weg te halen. En het is ook de bedoeling de monniken van het klooster te verhuizen. Volgens Rasson een wraakoefening omdat ze zich hebben verzet tegen het verplaatsen van het lijk van Franco.

Een andere plek die Rasson beschrijft is Trieste, gelegen op de grens tussen het voormalige Joegoslavië en Italië. Ook daar zijn verschrikkelijke zaken gebeurd: de Foibe-slachtingen. In dat gebergte boven Trieste zijn diepe kloven tot 200 meter diep. In mei 1945 namen de partizanen van Tito Trieste in en dat ging gepaard met een genadeloze repressie, sommige historici spreken van een etnische zuivering van Italiaanse fascisten, die al dan niet levend in die diepe kloven zijn gegooid. Slovenië en Italië, beiden lid van de EU, zijn er tot nu toe nog niet in geslaagd tot een gemeenschappelijk verhaal te komen. 

Daar situeert zich een van de meest intense ervaringen die Rasson had als donker toerist. Er is nauwelijks een officiële herdenking, op een klein museum na. Bij een bezoek aan die plek stond hij moederziel alleen om hulde te brengen aan die mensen die letterlijk in de vergeetput van de geschiedenis zijn terechtgekomen.