Ecosysteem in en rond Tanganyikameer dreigt in te storten door klimaatverstoring, ook andere tropische meren lopen gevaar

Lake Tanganyika is een gigantisch meer dat zich 673 kilometer uitstrekt van noord naar zuid, met een gemiddelde breedte van 50 kilometer. Het meer heeft een oppervlakte van 32.900 vierkante kilometer, ongeveer de grootte van België, en is een van de grootste zoetwaterreservoirs in de wereld. Het meer zou ongeveer 1.500 planten- en diersoorten herbergen, en is daarmee een van de hotspots voor biodiversiteit in de wereld. 

Wetenschappers van de UCL en de VUB onderzochten welke impact de klimaatopwarming kan hebben op het meer. Voor het onderzoek combineerden ze een 3D hydrodynamisch model van het meer met SLIM-3D , een expertise van de onderzoeksgroep van professor Eric Deleersnijder (UCL) waarmee zelfs complexe stromingen relatief accuraat kunnen worden gesimuleerd. 

"Volgens onze modellen zal - onder een pessimistisch uitstootscenario - het Tanganyikameer met drie graden Celsius opgewarmd zijn tegen het einde van de eeuw. Dat is een zeer verontrustende vaststelling", zegt hoofdauteur van de studie Kevin Sterckx. 

Wim Thiery schetst hoe sterk het meer uit balans kan raken: "Neem als vergelijking de koudste en warmste dag bij ons. Stel je voor dat in de toekomst de koudste dag warmer zal zijn dan de warmste dag nu", schetst hij. "Hierdoor gaat het systeem volledig uit balans. Je gaat eigenlijk naar een volledig nieuwe toestand." 

Door die opwarming zal het mengregime van de waterkolom drastisch wijzigen, is de verwachting. Het gaat dan om de natuurlijke verticale stromingen in de grote watermassa die kouder water van dieper gelegen waterlagen naar de oppervlakte voeren. Daar is een eenvoudige verklaring voor, zegt VUB-professor Wim Thiery: "Als het water aan het oppervlak te warm wordt, dan blijft het boven. Dat heeft grote gevolgen voor de nutriënten in het water en uiteindelijk voor de hele voedselketen in een meer van die omvang." 

Door een gebrek aan voedingsstoffen komt de groei van fytoplankton in gevaar, en daardoor ook die van zoöplankton en van grotere organismen die ervan leven, zoals vissen. "Het plankton voedt zich met voedingsstoffen die het best gedijen in waterlagen die zich vermengen. Als de verticale waterdynamiek verstoord wordt, dan wordt ook de rest van het ecosysteem verstoord", legt Thiery uit. En dat is nog niet alles: door de stijgende temperatuur wordt de zogenoemde "thermische habitat" overschreden, waardoor sommige soorten rechtstreeks worden bedreigd in hun voortbestaan.  

Het effect speelt vooral in zeer grote tropische meren zoals het Tanganyikameer. "Grote meren in tropische gebieden zijn niet opgewassen tegen een dergelijk opwarmingsscenario", waarschuwt Sterckx. "Bij grote meren in gematigde gebieden ligt dat anders, omdat het er 's winters kan vriezen en er soms een dikke laag ijs op het water ligt."

"Ook meren in meer gematigde gebieden zullen uiteraard opwarmen, maar daar zijn planten- en diersoorten beter gewend aan temperatuurschommelingen", legt Thiery uit. "In tropisch gebied zijn ecosystemen die schommelingen niet gewend, waardoor ze makkelijker uit hun comfortzone worden geduwd." 

De conclusies gelden uiteraard niet alleen voor het Tanganyikameer, maar voor wel meer meren in tropisch gebied, zoals bijvoorbeeld ook het Victoriameer in Afrika. "Die meren staat hetzelfde te wachten."  

De gevolgen kunnen bijzonder groot worden: niet alleen in het meer zelf, maar ook op de oevers kan het ecosysteem instorten en kan er leven verdwijnen. Veel dieren en mensen die aan de oevers wonen, leven van wat er in het meer zit. Heel veel lokale inwoners hangen af van de visvangst, direct of indirect. 

De onderzoekers hebben geen simulatie gemaakt van hoeveel vissen er zouden kunnen sterven, maar de verwachting is dat de impact wel eens groot kan zijn. "Hoe fel zal het effect zijn? Dat is niet exact berekend in deze studie, maar je hoeft geen professor Biologie te zijn om te weten dat het fel zal zijn," zegt Thiery. 

De studie gaat uit van een pessimistisch uitstootscenario voor broeikasgassen door de mens. "Als we erin slagen de trend snel te keren, kunnen de gevolgen minder groot zijn", schetst Thiery waarom het nog altijd belangrijk blijft de klimaatopwarming af te remmen.   

De internationale studie heet "The impact of seasonal variability and climate change on lake Tanganyika’s hydrodynamics" . Ze werd gepubliceerd in het wetenschappelijk tijdschrift Environmental Fluid Mechanics. Er werkten wetenschappers aan mee uit België, Nederland, en Nieuw-Zeeland.​