Studie berekent hoelang het zou duren voor het paradijselijke Madagaskar zich heeft hersteld van de komst van de mens

Stel je eens voor: een wereld zonder mensen. Een wereld zoals je die ziet in rampenfilms als "The day after tomorrow", "The road" of "I am legend". Hoelang zou het duren voor de natuur het dan opnieuw overnam?

Biologen uit Nederland en Madagaskar hebben die oefening gedaan voor, jawel, Madagaskar. Dat reusachtige eiland voor de Afrikaanse kust is ongeveer even groot als Frankrijk, maar herbergt een heel continent aan dier- en plantensoorten. 

Dat komt doordat Madagaskar bestaat uit een hele resem ecosystemen, van regenwouden over berglandschappen tot woestijn. Bovendien zijn veel van die gebieden lang ongerept gebleven. De eerste menselijke sporen die er aangetroffen waren, zijn iets meer dan 10.000 jaar oud. En pas 2.500 jaar geleden was die menselijke bewoning ook permanent.

In die rust heeft zich een resem diersoorten kunnen ontwikkelen, ver weg van de rest van de wereld sinds het eiland zich 80 miljoen jaar geleden afscheurde van India. 90 procent van de soorten op Madagaskar vind je nergens anders ter wereld, van de Madagaskar-reuzenrat tot de ringstaartmaki, bekend van (daar gaan we weer) de film "Madagascar", of je laatste bezoek aan een dierentuin. 

Dat maakt van Madagaskar een echte hotspot van biodiversiteit. Maar het is ook kwetsbare biodiversiteit. Want diersoorten die maar op één (kleine) plek voorkomen, komen een tegenslag minder gemakkelijk te boven dan diersoorten die breder verspreid zijn. Ze sterven dus sneller uit. En de biodiversiteit van Madagaskar staat wel degelijk onder druk, vooral sinds de laatste decennia. 

Van de 3.500 planten- en diersoorten staat 40 procent op de rode lijst van de Internationale Unie voor Natuurbescherming (IUCN). Die zijn ofwel kwetsbaar, of dreigen binnenkort uit te sterven. Dat komt onder andere door de groeiende druk van de mens, die steeds meer land gebruikt voor landbouw, steeds meer dieren bejaagt én de huidige klimaatverandering veroorzaakt.

Maar terug naar de Nederlandse en Malagassische biologen. Zij besloten de denkoefening te doen: hoelang zou het duren voor er, door de natuurlijke evolutie, weer evenveel zoogdierensoorten zouden zijn op Madagaskar als vóór de mens er voet aan wal zette? Anders gezegd: hoelang zou het duren voor de biodiversiteit zich hersteld heeft van de menselijke aanwezigheid?

Daarvoor maakten de onderzoekers een lijst van alle zoogdiersoorten die 2.500 jaar geleden in Madagaskar leefden, toen de mens zich er definitief vestigde. Ze telden er in het totaal 249, waarvan alleen al 46 (!) vleermuizensoorten. 30 van die zoogdiersoorten zijn uitgestorven sinds de komst van de mens, meer dan de helft hoogstwaarschijnlijk door toedoen van de mens zelf. 

Ongeveer de helft van al die diersoorten bestaat trouwens uit ondersoorten van de lemur. Dat is de tak van halfapen waar ook de ringstaartmaki toe behoort. Wel, van de 126 lemur-soorten die het eiland 2.500 jaar geleden bevolkten, zijn er intussen 17 uitgestorven. En van de nog overlevende soorten is één derde ernstig bedreigd met uitsterven.

Maar hoelang zou het nu duren voor de natuur dat verlies gecompenseerd heeft? Daarvoor simuleerden de onderzoekers de natuurlijke gang van de evolutie, met soorten die zich afsplitsen, nieuwe soorten die zich van buitenaf komen vestigen en diersoorten die spontaan uitsterven.

Ze ontdekten dat het maar liefst 2,9 miljoen jaar zou duren voor Madagaskar weer evenveel soorten landzoogdieren zou tellen als vóór de komst van de mens. Gaan we even uit van het allerslechtste scenario, waarbij alle vandaag bedreigde zoogdiersoorten (dus zowel de kwetsbaar geachte als de kritiek bedreigde) daadwerkelijk zouden uitsterven, dan gaat dat cijfer zelfs maal tien: 23 miljoen jaar.

Dat resultaat verraste de onderzoekers enigszins, vertelt bioloog Luis Valente van Naturalis. “Het is veel langer dan resultaten van vergelijkbare studies in Nieuw-Zeeland en de Caraïben.”

Voor alle duidelijkheid: zo lang zou het duren voor er weer evenveel zoogdiersoorten zijn ontstaan als er voordien waren. Dat kunnen nooit dezelfde zijn als de soorten die dan al uitgestorven zijn. Die zijn onherroepelijk verloren, legt Steve Goodman uit, een van de hoofdauteurs van de studie. In Madagaskar staan er "miljoenen jaren evolutionaire geschiedenis van zoogdieren" op het spel, "hele takken die uniek zijn op deze wereld, en die nooit meer zullen bestaan".

“Je zou kunnen stellen dat miljoenen jaren aan evolutionaire geschiedenis ongedaan worden gemaakt (...) vooral door menselijke activiteit”, klinkt het ook nog in de studie.

2,9 miljoen jaar mag dan al een onbevattelijk lange tijd zijn, toch is het wellicht een onderschatting. De laatste jaren worden er immers aan de lopende band nieuwe diersoorten ontdekt op Madagaskar. De soortenrijkdom is dus nog veel groter dan de soorten die tot nu toe bekend zijn, en die dus meegenomen zijn in het onderzoek. Er is dus waarschijnlijk nog veel meer werk aan de winkel dan we tot nu toe zelfs maar weten. 

Bovendien ziet het er niet naar uit dat het aantal diersoorten zich in de toekomst sneller zal uitbreiden dan in het verleden. En er zullen wellicht ook meer diersoorten blijven uitsterven dan vroeger, door de stijgende druk van de mens.

Is het dan allemaal verloren? Niet helemaal, zegt Goodman. “We kunnen het nog altijd oplossen. Maar in de praktijk hebben we nog zo’n vijf jaar om de bossen van Madagaskar én de organismen die er leven, beter te beschermen.”

En daar kan deze studie volgens de auteurs aan bijdragen. Ze stellen voor dat wetenschappers hun oefening overdoen voor welbepaalde specifieke biotopen in Madagaskar, zodat er bepaald kan worden welke gebieden met prioriteit beschermd moeten worden.

Al zal dat niet kunnen zonder de medewerking van de lokale bevolking, merken ze nog op. De Malagassiërs (want zo heten de inwoners van Madagaskar) moeten mee betrokken worden, vooral zij die leven van de landbouw of van het vlees en het hout dat de bossen leveren.

Maar dat de biodiversiteit die inspanning waard is, staat vast. De menselijke impact op de soortenrijkdom is nu al groot, maar zal in de toekomst alleen toenemen. Deze studie geeft een idee van “de tijdwinst van natuurbescherming”, zeggen de onderzoekers zelf. Lees: je spaart de natuur miljoenen jaren werk uit door vandaag te beschermen wat er nu nog is.