Vorige week heeft de Amerikaanse president Joe Biden nieuwe en striktere regels ingevoerd voor mensen uit Venezuela, Nicaragua, Cuba en Haïti die in de VS asiel willen aanvragen. Tegelijk werkt zijn regering aan een algemene verstrenging van de procedures: wie door een ander land naar de grens van de VS reist (bv. Mexico), zal eerst in dat land moeten aankloppen voor bescherming. Bidens nieuwe plannen en regels doen denken aan de deal van de Europese Unie met Turkije in 2016, maar ook aan het zogenoemde 'Australische asielmodel'. De onderliggende gedachte is dat er legale of 'goede' asielzoekers zijn en illegale of 'slechte', afhankelijk van het parcours dat ze afleggen om zich te melden voor asiel.
Australische model in Amerika? Dit zijn Joe Bidens nieuwe regels voor asiel en bescherming in de VS
Bert De Vroey
Gepubliceerd:
Asielregels en -procedures zijn vaak schrikwekkend ingewikkeld. En ook al zijn ze doorgaans gebaseerd op dezelfde internationale verdragen (zoals het Vluchtelingenverdrag of de Conventie van Genève uit 1951), de vergelijking tussen verschillende landen is geen sinecure. Misschien is dat de reden waarom de nieuwe koers van Biden (nog aangekondigd tijdens de kerstvakantie) niet de aandacht heeft gekregen die je zou verwachten. Want ook de VS schuift nu wat verder op in de richting van pushbacks en een stringent asielmodel met Australische trekjes.
Title 42: covid als grendel op de deur
Dat Latijns-Amerikaanse migranten de grens met de VS proberen over te steken, is niet nieuw. Al sinds de jaren 1980 lokt El Norte jaarlijks tien- of honderdduizenden mensen naar de VS, op zoek naar werk en kansen. Wanneer de Amerikaanse grenspatrouilles hen onderschepten, werden ze doorgaans zonder veel plichtplegingen opnieuw de grens overgezet.
De voorbije tien jaar begonnen meer en meer migranten ook asiel aan te vragen - ofwel door zich keurig en officieel te melden aan een grenspost, ofwel door - na hun clandestiene oversteek en arrestatie door de grenspolitie - alsnog een beroep te doen op de asielprocedure. In tien jaar tijd is de achterstand van de asieladministratie opgelopen van zo'n 100.000 hangende dossiers eind 2012 tot 750.000 eind 2022.
De covid-pandemie gaf voormalig president Donald Trump in 2020 een aanleiding om de grens met Mexico radicaal dicht te gooien. Onder het Title 42-programma werd de dreiging van een besmettelijke ziekte (covid 19) ingeroepen om mensen op een legale manier de toegang tot het land te weigeren of meteen weer de grens over te zetten.
President Biden wil principieel een einde maken aan dat programma, maar door juridisch getouwtrek is het nog steeds in voege. Dat kon niet verhinderen dat de migranten massaal bleven komen: in het zogenoemde begrotingsjaar 2022 onderschepte de grenspolitie liefst 2,2 miljoen mensen - waarvan er velen ongetwijfeld meermaals in de kraag werden gegrepen en teruggestuurd.
Asielzoekers uit vier landen niet welkom aan de grens
Ook al wil Biden niet langer gezondheidsredenen inroepen via Title 42 om mensen te weren, hij is vastbesloten om de toestroom een halt toe te roepen. Hij begint met het indijken en ontraden van de fors toegenomen migratie vanuit vier landen: Venezuela, Nicaragua, Cuba en Haïti. In Haïti heerst chaos en zwaaien gewapende bendes de plak. In de drie andere landen zijn regeringen aan de macht die weinig oppositie dulden en democratische regels met voeten treden: allemaal factoren die het geloofwaardig maken dat mensen op de vlucht slaan. Opvallend is trouwens de toename van het aantal bootvluchtelingen uit Cuba en Haïti, die onderschept worden voor de kust van Florida.
Toch maakt Biden asielaanvragen voor onderdanen van die vier landen zo goed als onmogelijk. Wie zonder voorafgaande toestemming opduikt aan de grens of aan de kust verliest automatisch elk recht op bescherming in de VS. En omdat de VS hen evenmin kan terugsturen naar hun herkomstlanden (bij gebrek aan diplomatieke afspraken) worden ze (terug) de grens overgezet met Mexico.
Maar terwijl Biden de asieldeur voor onderdanen van die vier landen dichtgooit, zet hij een andere deur op een kier. De VS wil elke maand tot 30.000 mensen uit de betrokken staten opvangen onder een tijdelijk beschermingsstatuut: geen asiel, maar humanitarian parole. Je zou dat kunnen vergelijken met de 'subsidiaire bescherming' die bij ons vaak tijdelijk aan oorlogsvluchtelingen wordt verleend, al knopen de Amerikanen er lastige voorwaarden aan vast. Zo moet je de aanvraag van buiten de VS indienen (dat kan online), bewijzen dat iemand in Amerika financieel borg kan staan voor je verblijf, een backgroundcheck doorlopen om te zien of je geen crimineel verleden hebt, en mag je je enkel melden aan een officiële grenspost. Als al die voorwaarden vervuld zijn, kan je twee jaar lang bescherming krijgen.
De gevolgde route maakt een verschil
Dat nieuwe beleid voor Venezolanen, Nicaraguanen, Cubanen en Haïtianen is al beslist en van kracht. Maar de regering-Biden plant ook een meer algemene verstrenging. Voortaan zou een asielprocedure ook worden geweigerd aan wie naar de VS kwam via een ander land en heeft nagelaten om in dàt land asiel aan te vragen. De draagwijdte van zo'n ommezwaai zou enorm zijn: dat zou betekenen dat de overgrote meerderheid van asielzoekers die zich nu aan de Amerikaanse zuidgrens melden een procedure hadden moeten starten in Mexico of in één van de andere Centraal-Amerikaanse landen waar ze doorheen zijn gereisd.
Of dat idee op de één of andere manier haalbaar is, valt nog maar te bezien. Dat iemand uit pakweg Honduras of Nicaragua een nieuw leven zou willen opbouwen in Mexico is allicht wat wishful thinking, maar dàt is juist het punt: het vooruitzicht alleen al moet de tocht naar de VS ontraden en de migratiestroom doen opdrogen.
Inspiratie uit Australië en Europa
Bidens nieuwe en geplande regels en procedures doen wat denken aan de manier waarop Europa worstelt met asiel- en migratiestromen en tegelijk aan de kordate aanpak van Australië.
Dat laatste land maakt een radicaal onderscheid tussen legale en illegale, goede en slechte asielzoekers. De goede asielzoekers zijn diegenen die vanuit hun eigen land of een derde land een aanvraag weten in te dienen en vooraf toestemming krijgen om (per vliegtuig) naar Australië te komen. De slechte zijn diegenen die met bootjes naar de Australische kust varen: die worden zonder pardon geweigerd.
Australië heeft al decennia overeenkomsten lopen met landen in de Stille Oceaan, zoals Nauru, waar de geweigerde bootvluchtelingen heen worden gestuurd. Ze komen er in detentiekampen terecht en moeten daar hun asielprocedure doorlopen - zelfs al staat het van meet af aan vast dat ze nooit in Australië zullen worden toegelaten. Een derde groep, ergens tussen de goede en de slechte gesitueerd, komt met het vliegtuig zonder voorafgaandelijke regeling: die mensen mogen wel degelijk een aanvraag indienen, al zal die meestal ook worden geweigerd.
Wat Biden nu oplegt aan de migranten/asielzoekers uit Nicaragua, Venezuela, Cuba en Haïti lijkt op het Australische beleid: bootvluchtelingen maken sowieso geen kans, en enkel wie van buiten de VS een procedure opstart, komt nog in aanmerking.
De nieuwe regeling die in de VS in de maak zou zijn voor alle asielzoekers (waarbij die verondersteld worden éérst een aanvraag in te dienen in Mexico als ze via Mexico naar de VS reizen) doet dan weer denken aan Europese regels en verdragen. Het was de basisgedachte achter de EU-Turkije-deal (Turkije als 'veilig derde land') en binnen de EU ook achter de Dublin-regels (het eerste land van aankomst in de EU is het enige land waar asiel mag worden aangevraagd).
Het oude asielmodel wankelt
De spectaculaire stijging van het aantal migranten/asielzoekers aan de Mexicaans-Amerikaanse grens verklaart de koerswijziging van Joe Biden. Alleen al uit Nicaragua werden er vorig jaar meer dan 160.000 mensen geregistreerd. Net zoals in Europa hebben mensensmokkelaars in Midden-Amerika een businessmodel gebouwd op de asielprocedure. Als die procedure nu in steeds meer landen en regio's wordt uitgehold en staat te wankelen, is dat in hoge mate op het conto te schrijven van de georganiseerde mensensmokkel.
Dat neemt evenwel niet weg dat veel mensen die reëel in nood verkeren met de nieuwe strengere regels (soms letterlijk) uit de boot dreigen te vallen. Neem een politieke opposant, vakbondsleider of journalist die in haar of zijn land moet onderduiken voor brutale en ondemocratische repressie: kan zo iemand op een veilige manier online een aanvraag opstarten en het antwoord afwachten, documenten opvragen voor een backgroundcheck of het vliegtuig nemen? Of wat met de mensen die in eigen land wel degelijk gevaar lopen, maar die niemand kunnen vinden in de VS die voor hen borg kan staan?
In steeds meer landen in de wereld, en nu ook in de VS, wordt het asielsysteem overspoeld en ondermijnd door de massieve aantallen en de mensensmokkel. Het valt in die omstandigheden best te begrijpen dat regeringen nieuwe wegen zoeken om de oneigenlijke asielaanvragen (de migratie uit economische overwegingen) efficiënter af te blokken en uit te filteren. Maar een strikte toepassing van het Australisch model, waarbij niet de grond van de aanvraag telt maar wel het formele parcours dat gevolgd is, dreigt de échte politieke vluchteling een rechtmatige kans op bescherming te ontnemen. De Europeanen bijten al bijna tien jaar lang hun tanden stuk op dat dilemma. Aan Joe Biden om de wereld te verbazen met de ideale oplossing van dat probleem.
