Waar komt de bestorming in Brasilia vandaan? En wat betekent dit voor de toekomst van het diep verdeelde Brazilië?

Gisteravond kreeg de wereld een flashback: twee jaar na de bestorming van het Capitool in de Amerikaanse hoofdstad Washington was in Zuid-Amerika de Braziliaanse hoofdstad Brasilia het toneel van een bestorming.

Net als in de VS bestormden aanhangers van de voormalige president het parlementsgebouw. Waar in de VS aanhangers van Donald Trump het Capitool met geweld bestormden, waren het gisteren aanhangers van ex-president Jair Bolsonaro die het parlementsgebouw, het werkpaleis van de president en het Hooggerechtshof binnenvielen.

Zowel Annelies Beck (“Terzake”-presentator en Brazilië-kenner bij VRT NWS) als Kees Konings (professor Brazilië Studies aan de universiteit van Amsterdam) zag de bui al langer hangen. Toch zijn ze beiden verrast dat het gister tot zo’n revolutionaire uitbarsting kwam.

“Het is enigszins verrassend dat het nu gebeurde: op een zondag, het moment dat er geen politici of rechters aanwezig waren in deze gebouwen in Brasilia. Ook president Lula was niet aanwezig. Het is dus nog niet duidelijk waarom precies nú deze bestorming plaatsvond”, zegt Annelies Beck.

Ook voor Kees Konings is het nog zoeken naar de precieze vonk in het kruitvat. In “De ochtend” op Radio 1 moet de professor toegeven dat hij verbaasd was toen hij gisteravond de beelden zag van de bestorming. “Er was wel een manifestatie aangekondigd door Bolsonaro-aanhangers, maar dat het zo uit de hand is gelopen kwam voor mij als een verrassing.”  

“Als je terugkijkt, waren er wel tekenen aan de wand”, gaat Konings verder. “In tegenstelling tot de manifestaties van de afgelopen maanden, waar families met kinderen op aanwezig waren, werd nu op voorhand gezegd dat de manifestatie van gisteren niet geschikt zou zijn voor kinderen en ouderen.”

Konings is er echter van overtuigd dat het de bedoeling was om er gisteren een vreedzame manifestatie van te maken, “maar het is totaal anders gelopen”.

Dat er überhaupt iets kón gebeuren, dat verrast Annelies Beck en Kees Konings dan weer niet, als ze terugkijken op wat er de afgelopen maanden is gebeurd in Brazilië. “Eind oktober heeft de sociaaldemocratische Luiz Inácio Lula da Silva, kortweg Lula, de presidentsverkiezingen met slechts 50,9 procent van de stemmen gewonnen”, blikt Annelies Beck terug. 

“Veel aanhangers van Bolsonaro aanvaarden zijn verkiezingsnederlaag niet. Dat heeft hij overigens officieel zelf ook nog nooit gedaan", merkt Beck op. Uit onvrede over de verkiezing van Lula, voeren aanhangers van Bolsonaro al maanden protestacties. “Zo bezetten ze bijvoorbeeld grote verbindingswegen in Brazilië en houden ze grote wakes bij legerbasissen. Dat doen ze in een oproep aan het leger om in te grijpen en een militaire coup te plegen”, legt Annelies Beck uit.

In de VRT NWS-podcast "Vranckx & Byloo" legde Annelies Beck eind vorig jaar nog uit dat Brazilië politiek en economisch pal doormidden gekliefd is en zeer gepolariseerd, met - meer nog dan in de VS - een conservatieve onderstroom.

“Het economische hart ligt in het dichtbevolkte zuiden, in Sao Paolo en de staten daaromheen. Het noordoosten is veel minder dichtbevolkt en economisch minder sterk.” Die economische verschillen zijn ook de oorzaak van de politieke tweedeling in het land.

“Grosso modo staat de arbeiderspartij PT van Lula traditioneel sterk in het noordoosten, terwijl het zuiden globaal genomen Bolsonaro sterk steunt. Opvallend is dat ook in het Amazonegebied Bolsonaro heel hoog scoorde. Mensen die daar kleine of grote stukken grond willen ontginnen voor landbouw, voelen zich vertegenwoordigd door Bolsonaro.”

Zoals Annelies Beck hierboven al zei, hebben Bolsonaro-aanhangers de afgelopen maanden al grote verbindingswegen bezet en stonden ze de laatste tijd vooral bij militaire basissen. “Daar staan ze luidkeels te roepen om een militaire staatsgreep te plegen”, aldus Kees Konings.

Wie die mensen zijn? “Vaak conservatieve evangelische protestanten, familieleden van militairen en politiemensen, en in het algemeen mensen die zich altijd heel erg tegen Lula hebben uitgesproken en fervent geloven in ex-president Bolsonaro.” 

Bolsonaro zelf zegt dat hij de bestormers niet aangemoedigd heeft. Professor Konings onderkent dit, al denkt hij dat het protest waarschijnlijk mede georganiseerd werd door de politiek actieve zonen van Bolsonaro: “Er is betaald voor de bussen, voor het eten.” Ondertussen hulde Bolsonaro zich tot nu toe in stilzwijgen. 

Terwijl president Lula na de bestorming meteen met de vinger wees naar Bolsonaro, heeft die meteen, via Twitter, elke betrokkenheid ontkend. Hij veroordeelt de bestormingen en merkt op dat hij zich zelf, als president, vier jaar lang aan de Grondwet heeft gehouden.

In tegenstelling tot de Amerikaanse ex-president Donald Trump, die zijn aanhangers ophitste, heeft Bolsonaro zich na zijn verkiezingsnederlaag gedeisd gehouden en zich niet als leider van de protestbeweging geprofileerd, zegt professor Konings. Zo is Bolsonaro twee dagen voor de beëdiging van zijn opvolger halsoverkop naar de VS vertrokken. “Zo had hij een afstand gecreëerd en zijn stilzwijgen voortgezet.”

Het is opvallend dat de bestorming gisteren gebeurde op een zondag, waarop noch in het parlementsgebouw, noch in het presidentieel werkpaleis, noch in het Hooggerechtshof gezagsbekleders aanwezig waren.

Wat probeerden ze daar dan te bereiken? Professor Konings vermoedt dat de demonstranten een situatie probeerden te creëren waarin de militairen eindelijk gehoor zouden geven aan hun oproep om een staatsgreep te plegen. 

“Daarmee probeerden ze te doen wat sommige Bolsonaro-aanhangers hem verwijten dat hij de afgelopen tijd niet gedaan heeft: de militairen opdracht geven om de verkiezingsresultaten te annuleren en hem de macht te geven.”

Volgens Annelies Beck leggen de gebeurtenissen van gisteren de diepe verdeeldheid bloot en tonen ze nogmaals aan dat de maatschappelijke problemen in Brazilië niet verdwenen zijn. “Dat is nu voor de hele wereld duidelijk geworden.”

Concreet voorziet Kees Konings dat de regering-Lula nu de touwtjes stevig in handen zal nemen, door op korte termijn de demonstranten op te pakken en voor de rechter te brengen. Volgens Konings moet de komende dagen en weken blijken of de radicale aanhang van Bolsonaro gisteren zijn hand definitief heeft overspeeld. 

Gisteren is namelijk gebleken dat de beweging onvoldoende steun heeft gekregen, zelfs niet bij Bolsonaro zelf, die het zich niet kan permitteren om dit voor zijn conto te nemen. “Dus het zou kunnen dat dit paradoxaal genoeg een gunstig effect heeft voor Lula en zijn regering, omdat zij de kalmte bewaren, de zaken onder controle hebben en tonen dat zij dit als democraten niet tolereren.” 

“Dit zou binnen de uitermate versnipperde politieke klasse in Brasilia de neuzen wat meer zijn kant op kunnen brengen”, besluit professor Konings. “Dit hoeft niet per se te betekenen dat Brazilië op de rand van een burgeroorlog zou staan. Helemaal niet.” Integendeel: het zou kunnen dat dit voor Lula en de zijnen gunstig uitpakt.