Paus emeritus Benedictus XVI (95) overleden: een briljant theoloog en de "Rottweiler van God"

Joseph Aloisius Ratzinger is op 16 april 1927 geboren in Marktl am Inn, in Beieren, in Zuid-Duitsland. Hij was de jongste van een gezin met drie kinderen. Zijn moeder was een kokkin en zijn vader een politieagent en een criticus van de naziregering die in de jaren 30 en 40 hoogtij vierde. Tijdens zijn priesteropleiding werd Ratzinger verplicht lid van de 'Hitlerjugend', de nazi-jeugdbeweging. Hij werd in 1943 samen met de rest van zijn klas - gedwongen - ingezet bij het luchtafweergeschut dat een BMW-fabriek verdedigde. Enkele dagen voor de Duitse overgave deserteerde hij.

Na de oorlog studeerde Ratzinger filosofie en theologie aan een hogeschool in Freising en aan de universiteit van München. Halfweg 1951 (op zijn 24e) werd hij samen met zijn broer, Georg, tot priester gewijd. Het was het begin van een topcarrière binnen de Rooms-Katholieke Kerk.

Ruim tien jaar later was hij als adviseur voor de Keulse kardinaal Frings aanwezig op het Tweede Vaticaanse Concilie (1962-1965). Bij die revolutionaire vernieuwingsoperatie binnen de Katholieke Kerk, waar onder meer werd beslist om misvieringen voortaan in de volkstaal toe te staan, behoorde Ratzinger tot de "progressieve" fractie.

In 1977 werd Ratzinger aartsbisschop van München en hij kreeg daarna ook de kardinaalstitel. Hij was klaar voor een toploopbaan in het Vaticaan, als één van de machtigste kardinalen, zoniet dé meest invloedrijke man achter de schermen.

Hij werd in 1981 de prefect van de Congregatie voor de Geloofsleer. Dat is de zwaarst wegende afdeling van de Curie, het staatsapparaat van de Rooms-Katholieke Kerk. Die Congregatie gaat over de leer van de Kerk op het gebied van geloof en zeden en bepaalt zowat de basis van het denken en handelen in Rome. En zegt vooral "hoe het geloof moet worden beleden". Zeg maar dat Ratzinger ontegensprekelijk de rechterhand van de toenmalige paus Johannes-Paulus II was.

Ratzinger bleek heel strikt in de leer, conservatief, rigide soms, vaak veraf van de échte wereld en duwde de Kerk in een nauw harnas. Vaak werden de moderne problemen van de gelovigen vergeten en hoewel er in die tijd al duidelijk sprake van 'secularisatie' in Europa - veel gelovigen haakten af -, leek Ratzinger daar naast te kijken.

Tijdens zijn jaren als prefect kreeg Ratzinger vaak tegenwind te verduren van tegenstanders die hem verweten "de Rottweiler van God te zijn". Maar hij bleef ijveren voor een strenge en strikte aanpak. 

Toen Johannes-Paulus II tijdens de laatste vijf jaar van zijn pontificaat met ernstige gezondheidsproblemen te maken kreeg, werd Ratzinger de facto zijn plaatsvervanger. "Het was hij die de lijn en de leer bepaalde, de paus was enkel nog het gezicht", verklaarde een vooraanstaand kardinaal toen.

Ratzinger leidde de begrafenisplechtigheid van Johannes-Paulus II, toen hij in 2005 overleed. Symbolischer kon het niet zijn.

Ratzinger werd in 2005 zélf tot paus verkozen, na een kort conclaaf. Zijn ambitie en zijn honger waren gestild, al heeft hij dat nooit als dusdanig toegegeven. De conservatieve vleugel van de kardinalen boekte een overwinning, een 'modern' denkende paus was nog niet aan de orde. Ook al zijn de resultaten in een conclaaf altijd geheim, toch lekte uit dat kardinaal Jorge Bergoglio de meeste tegenstand bood. Even toch. Een goeie nummer 2 was hij bij de stemming, hij kreeg jaren later een nieuwe kans en werd paus Franciscus.

Ratzinger werd door de pers al snel de "pantserkardinaal" genoemd. Omdat hij strikt, nauwgezet en wars van dialoog was, conservatief bovenal en hij greep terug naar de Kerk van weleer. Hij had het heel vaak over "moreel verval" bij de gelovigen. Onder zijn leiderschap bleef het Vaticaan leken en vrouwen een ondergeschikte rol toedichten. Abortus en euthanasie bleven ernstige zonden, het celibaat was onbespreekbaar.

Seksualiteit en aanverwante thema's waren des duivels. Homoseksualiteit was volgens Benedictus XVI  "een  schending van de natuur" en hij beukte in tegen een andere dan heteroseksuele levenswandel, net als tegen ongehuwde koppels of partners. Ook abortus was uit den boze "en voorbehoedsmiddelen zullen de verspreiding van aids niet stoppen".

Bovenal kreeg Benedictus geen vat op de om zich heen grijpende, sluipende en vernietigende schandalen van kindermisbruik in de Kerk. Talloze verhalen van misbruik door priesters en zelfs bisschoppen en hooggeplaatsten woekerden, Rome (dus de paus) wist er geen antwoord op te bieden.  De doofpot was vaak nader dan de oplossing of de dialoog (denken we maar aan de schandalen rond de Brugse bisschop Vangheluwe) en dat stootte veel gelovigen af. Over de hele wereld, maar vooral in het seculariserende Europa.

Tegelijk deed Ratzinger als  paus weinig om bruggen te bouwen naar andere religies, integendeel.  Hij schopte de moslimwereld door een Byzantijnse keizer te citeren die de islam als "kwaadaardig en onmenselijk" typeerde. Protestantse geloofsgemeenschappen  omschreef hij als "onechte kerken". De joden joeg hij ook meermaals op stang, zeker toen hij een Holocaust-ontkennende bisschop rehabiliteerde.

Hét grote verschil met zijn voorganger was dat Johannes-Paulus II veel charisma had, en dat tentoonspreidde op zijn vele reizen. Benedictus reisde zelf ook veel, maar slaagde er niet in veel nieuwe zieltjes te winnen. Hij was een theoloog pur sang, een überintellectueel, een schrijver en theoreticus. Maar toch wel onbehouwen en onbeholpen als leider, als Herder, als opvolger van Petrus, die ruim een miljard gelovigen moest begeesteren. Quod non. 

Op 11 februari 2013 gebeurde het ondenkbare. De paus kondigde aan dat hij zou aftreden,  om "gezondheidsredenen". Hij was dan een goeie zeven jaar lang paus, maar achtte zijn tijd gekomen. Hij "kon en wou het ambt niet meer invullen op zijn hoge leeftijd", zei hij. Officieus klinkt altijd dat hij de toenemende draaikolk van kindermisbruikschandalen niet meer kon aanzien, maar zelf alle controle kwijt was. Het leek hem aan anderen om die poel van verderf leeg te scheppen. 

Vanop het bordes van het pauselijke zomerverblijf in Castel Gandolfo sprak Benedictus op 28 februari: "Ik ben maar een pelgrim aan het eind van zijn pelgrimstocht". Daarna werd de pauselijke vissersring vernietigd en was hij paus af. Of paus emeritus. Het was op dat moment bijna 600 jaar geleden dat de wereld meer dan één paus tegelijkertijd had (van paus Gregorius XII in 1415, die gedwongen moest opstappen, ten tijde van de verdeeldheid in de Kerk, zelfs met een tegenpaus in Avignon).

Benedictus verbleef na zijn aftreden nog even op Castel Gandolfo, maar ging later naar het Mater Ecclesiae-klooster in de tuinen van het Vaticaan, waar hij de rest van zijn leven teruggetrokken woonde. Heel af en toe verscheen hij nog eens in het openbaar, al was dat dan vaak omdat zijn opvolger Franciscus hem bezocht. En bij elk consistorie (waarbij nieuwe kardinalen hem even bezochten), kwam hij ook nog op de foto. Zichtbaar achteruit gaand op het vlak van gezondheid. 

Voor de rest wou hij allerminst in de weg lopen van zijn opvolger. Al was de rol van de Duitse bisschop Gänswein, de vertrouweling van Benedictus XVI, vaak discutabel. Hij leek zich wél te mengen in het beleid van Franciscus en leek de hand te hebben in late geschriften die (zogezegd?) van Benedictus kwamen.

Met Joseph Ratzinger is een paus van de oude signatuur gestorven, een briljante theoloog, maar een gecontesteerde leider van zijn Kerk. Mogelijk zal Ratzinger ook voor lange tijd de laatste Europese paus zijn geweest, want het is net buiten dat continent dat de Kerk nog bestaat en zieltjes wint (en logischerwijs dan ook de paus levert). Ratzinger was 'altmodisch', star en stug én niet mee met zijn tijd. Het kostte de Kerk in Europa wellicht heel wat gelovigen, al was dat proces al wel enkele decennia aan de gang.

De begrafenis van Benedictus vindt donderdagmorgen plaats op het Sint-Pietersplein, in Vaticaanstad. De plechtigheid zal worden voorgegaan door paus Franciscus.